Polecamy te strony
 
 
 

 
 Współczesna literatura litewska
Literatura litewska po odzyskaniu niepodległości

         Odzyskanie niepodległości a literatura

         To, o czym piszesz, choć widać to dopiero po upływie czasu, zawsze ma związek z otoczeniem. Niepodległość, demokracja, wolny rynek – oczywiście to ogromne przemiany, których nie można nie zauważyć. Obecna sytuacja, różni się od poprzedniej dwoma zasadniczymi rzeczami: nie ma cenzury i czytelnicy mają więcej możliwości wyboru; sami decydują, czym chcą się zająć. Dlatego na to, co tworzę, nie może oddziaływać fakt, że nie trzeba już oszukiwać cenzury, czy fakt, że czytelnik nie jest już moim sprzymierzeńcem w tej sprawie, bo nagle stał się bardzo zajętym człowiekiem, którego uwagę przyciąga swoimi błyskotkami kultura masowa[1], przyznaje litewski współczesny poeta i eseista Kornelijus Platelis, w ankiecie przeprowadzonej przez „Dekadę Literacką”, dotyczącej litewskiej twórczości po odzyskaniu niepodległości w 1990 roku[2]. Wypowiedź ta podsumowuje najważniejsze przemiany na litewskim rynku literackim w tym czasie.

            Cenzura odegrała w czasach komunizmu niebagatelną rolę: z jednej strony ograniczała wolność artystów, z drugiej – motywowała do walki piórem. W tej samej ankiecie poeta  Gintaras Grajauskas przyznaje: We współczesnej Litwie cenzura obowiązuje taka sama jak w Polsce: są nią pieniądze[3]. Przed twórcami pojawiło się nowe wyzwanie: wolny rynek. Co zrobić, by być czytanym? Jak zdobyć czytelników? W ankiecie pojawiły się głosy, że powodzeniem cieszą się popularne powieści kryminalne i harlequiny. Powieść jest najpopularniejszym uprawianym gatunkiem literackim. Najgorzej powodzi się poezji. Konelijus Platelis przyznaje, że poezję należy wspierać z funduszy rządowych, Valdas Braziūnas cieszy się, że wydawnictwa wydające poezję wspierane są przez państwo, bo wydawanie poezji jest nieopłacalne; sytuację tę trafnie wyjaśnia Agnė Žagrakalytė: Uważam, że zawsze, w każdym kraju, proza była i będzie popularniejsza niż poezja. Żartując, mogę powiedzieć: proza – to jak świeżo upieczony kurczak, a poezja – lampka wina, albo, to już dla niektórych – konfitury. Ile wina czy konfitur człowiek może zjeść przez dzień, i ile czasu może żywić się konfiturami czy winem? A prozą, szczególnie dobrą, możesz delektować się długo, prawie bez przerwy. Poezja jako popularny towar? To raczej niemożliwe. W takiej sytuacji pytanie o popularność poezji traci sens. Ile razy słyszymy o popularnej prozie? Codziennie. Kto słyszał o popularnej poezji? Chyba żeby wziąć pod uwagę teksty piosenek, wierszowane napisy na imieninowych pocztówkach czy wstęgach na wieńcach[4].

            Ciekawa i podsumowująca jest też wypowiedź pisarki Renaty Šerelytė: Cenzura?... Uważam, iż każdy człowiek ma wewnętrznego cenzora, który pomaga odróżnić plewy od ziarna. To jest bardzo ważne przede wszystkim dla artysty. Obecnie jest mnóstwo „uprawiających” plewy we wszystkich dziedzinach sztuki. Trzeba zrozumieć, co piszesz i jaki jest powód, trzeba być bezlitosnym wobec samego siebie. Polityczna cenzura... W moim życiu nigdy jej nie było. Ani w 1990 roku, ani później, nie ma jej i teraz. Może dlatego, że poezja jest dla systemu za ciężkim tekstem do „przegryzienia”[5].

       Postmodernizm

            Podobnie jak w krajach Europy Zachodniej, na Litwie jednym z głównych nurtów stał się postmodernizm.

            Za czas narodzin postmodernizmu uznaje się lata 60. XX wieku. Nie należałoby sądzić, że na Litwę nurt ten przedostał się dopiero po odzyskaniu niepodległości, jednak dopiero wtedy miał on warunki, by swobodnie się rozwinąć.

            Postmodernizm w poezji reprezentowała poetycka grupa „Svetimi” („Obcy”). Rozpoczęła działalność w 1991 roku. W 1993 roku ukazała się pierwsza wspólna publikacja jej członków w almanachu „Poezijos pavasaris” („Wiosna poezji”). Do „Obcych” należeli: Dainius Dirgėla, Valdas Gedgaudas, Evaldas Ignatavičius, Alvydas Šlepikas, Donatas Valančiauskas oraz, nieco później, Liutauras Leščinskas. Poeci owi przypisywali autorstwo tekstów językowi i społeczeństwu, niszcząc stereotyp pisarza. To czytelnik nadaje sens tekstom wydobywając z nich to, co dla niego istotne. Sens jest nadawany tekstowi wciąż na nowo. Poezja może dotrzeć do współczesnych odbiorców tylko poprzez zabawę, autoironię i humor.

            Grupa z takimi prowokacyjnymi poglądami miała szansę ożywić rodzimą literaturę i poprawić sytuację rynku wydawniczego. Jednak po wydaniu wspólnej antologii w 1994 roku, oraz, trochę później, indywidualnych tomików, grupa przestała mieć znaczenie, a prawie wszyscy członkowie zawiesili działalność literacką. Ich miejsce zajęli inni autorzy, niekoniecznie tylko postmodernistyczni. W latach 1994-1995 debiutowało wielu autorów. Skupiali się wokół dwóch ośrodków:

  • stowarzyszenia literatów z Uniwersytetu Wileńskiego (pokolenie urodzonych na początku lat osiemdziesiątych: Arnas Ališauskas, Rimvydas Stankevičius, Darius Šimonis, Marius Ivaškevičius
  • dziewięciu poetów, którzy wydali almanach „Ižanga” („Wstęp”), urodzonych w latach 1975 – 1977, spośród których aktywni literacko pozostali Tomas S. Butkus, Renata Radavičiutė, Antanas Šimkus, Mindaugas Valiukas, Mantas Gimžauskas, Donaldas Apanavičius, Mindaugas Kvietkauskas[6].

            W tym samym czasie pojawili się na rynku również inni, niezależni autorzy: Renata Šerelytė, Laura Sintija Černiauskaitė (proza), Neringa Abrutytė, Birutė Marcinkevičiūtė, Laurynas Katkus, Gintaras Bleizgys, Dainius Gintalas, Benediktas Januševičius (poezja).

        Herkus Kunčius    

            Pisarz Herkus Kunčius słynie na Litwie z ilości opublikowanych dzieł (ponad dziesięć powieści ) oraz odważnego stylu.

            Ukończył historię sztuki. Debiutował w 1996 roku powieścią Ir dugnas visada priglaus (I dno zawsze przytuli). Jego inne powieści to m.in.: Matka pitka (1998), Būtasis dažninis kartas (Czas przeszły wielokrotny) (1998), Ornamentas (Ornament) (2002), najnowsza książka dla dzieci: Virtuvės Tarakono nuotykiai (Przygody Kuchennego Karalucha) (2008). W Polsce ukazał się jeden esej: Moja walka bambino (Mano kova bambino).

            Jego ostatni zbiór opowiadań Išduoti, išsižadėti, apšmeižti (Wydać, wyrzec się, zbezcześcić) ukazał się w 2007 roku. Zbiór zawiera dziewiętnaście krótkich opowiadań. Nieco różnią się one między sobą miejscem akcji (m.in. Litwa czasów sowieckich, Praga podczas Praskiej Wiosny) oraz ogólną tematyką (wojna, komunizm, przyjaźń, młodzieńcza miłość), lecz łączy je zwięzły styl i ironiczne, miejscami wręcz cyniczne spojrzenie narratora. Autor z bolesną szczerością ukazuje czarne strony ludzkiej natury. Demaskuje wyidealizowany obraz człowieka i bohatera. Jednocześnie ukazuje, jak wojna i ustrój mogą zmienić postawy ludzkie.

            Dzieła Kunčiusa pełne są scen przemocy i seksu, pełne groteski, ironii i absurdalnego humoru. Prezentują dość pesymistyczne spojrzenie na świat: wszechobecny kult ciała, upadek duchowych wartości i dominację kultury masowej. Fabuła powieści jest często fragmentaryczna i niepozbawiona elementów kolażu. 

            Mindaugas Kvietkauskas w artykule Pędząc przez tunel czasu: nowe kierunki w literaturze litewskiej pisze o twórczości Kunčiusa: Szczególnie w prozie (...) wyraźnie widać większość sylwicznych elementów dyskrsu zachodniego postmodernizmu: jest więc nieustanna zabawa paradoksem i cytatami ze sztuki, jest proces twórczy, jako przedmiotowe, erotyczne i demistyfikujące podejście do tworzywa kultury, zamiast zamkniętego utworu spotykamy niekończący  się hipertekst, do którego dochodzi skrajny hedonizm i poczucie dręczącego przesycenia kulturą oraz „buddyjska“ idea przerwania wszystko zagłuszającego tekstu – idea ciszy i pustki[7].

        Gintaras Grajauskas

            Nie wszyscy pisarze podążyli za postmodernistycznym nurtem. Gintaras Grajauskas prezentuje w swojej twórczości inny styl i inne spojrzenie na świat.

            Gintaras Grajauskas (ur. 1966) ukończył szkołę muzyczną i pracował w radiu, telewizji, a od 1994 roku redakcji dziennika Klaipėda (Kłajpeda). Debiutował w 1993 roku tomikiem wierszy Tatuiruotė (Tatuaż), za który otrzymał nagrodę im. Zigmasa Gėlė. Wydał tomiki poezji: Atsiskyrėlio atostogos (Wakacje pustelnika) (1996), Katalogas (Katalog) (1997), Kaulinė dūdelė (Kościana piszczałka) (1999), Naujausių laikų istorija: vadovėlis pradedantiesiems (Historia najnowsza: przewodnik dla początkujących) (2002), Eilėraščiai savo kailiu (Wiersze dla włsnej skóry) (2008); zbiór esejów Iš klausos (Ze słuchu) (2002), powieść Erezija (Erezja) (2005), sztuki teatralne takie jak m.in. Rezervatas (Rezerwat),

Mergaitė, kurios bijojo Dievas (Dziewczynka, której bał się Bóg).

            Wiersze Grajauskasa są nastrojowe i refleksyjne. Mindaugas Kvietauskas określa poetę mianem spokojnego, zdystansowanego obserwatora pośród gorących dyskusji w literackim świecie. W jego poezji widoczne są opozycje: „być nikim” a „być kimś”, „udawać” a „być autentycznym”. Charakterystyczne dla jego twórczości i filozofii jest dualistyczne postrzeganie ludzkiej natury oraz pytanie o dokonywane wybory moralne. Blisko jej do chrześcijańskiej pokory („nie nadawać sobie samemu szczególnego znaczenia”[8]) oraz filozoficznego zadziwienia światem i jego niepojętą tajemnicą. Grajauskas nie opowiada się za dekonstrukcją języka, jak chcieli postmoderniści. Proponuje jedynie oczyszczenie języka poetyckiego z „bełkotu intelektualnego”[9]. Jest to raczej poeta egzystencjalizmu niż postmodernizmu.

            W obliczu postmodernistycznego kryzysu wartości, wyjałowienia znaczeń i słów, pisze Kvietkauskas, Grajauskas decyduje się na religijne otwarcie świadomości, wraca do archetypowych podstaw życia i kultury, wybiera niepopularną logikę baśniowego głupka, trzeciego z braci, elementarny język codzienności, gdzie słowa znaczą tylko tyle, ile zwykle znaczą w kręgu najbliższych znajomych. W postawie Grajauskasa warto docenić ową „swojskość”, harmonię czy wręcz ewangeliczną prostoduszność – i w takim sensie można mówić o terapeutycznym działaniu jego twórczości na schizofreniczną, rozpadającą się tożsamość współczesnego człowieka i artysty[10].

Marius Ivaškevičius Historia z chmury

Marius Ivaškevičius (ur. 1973) ukończył lituanistykę na Uniwersytecie Wileńskim. Zadebiutował w 1996 r. powieścią Komu dzieci (Kam vaikų). Jego najgłośniejsza powieść Historia z chmury ukazała się w 1998 r. Jest autorem sztuk teatralnych, w tym sztuki Sąsiad (Kaimynas), której scenariusz został okrzyknięty najlepszym scenariuszem teatralnym roku 1998, oraz głośnej sztuki Madagaskar.

Wydawnictwo Czarne w 2001 roku wydało powieść Historia z chmury w przekładzie Jagody Rogoży.

Fabuła Historii z chmury rozgrywa się na kilku płaszczyznach. W powieści nie znajdziemy jednak tradycyjnego porządku fabuły. Zdarzenia są ze sobą luźno powiązane, a świat realny przeplata się z wyimaginowanym.

Główny bohater jest pisarzem, który pragnie napisać powieść, mającą dla niego tajemnicze, osobiste znaczenie. Jednocześnie pisze on listy do swojej zmarłych bliskich: babci i ukochanego psa. Oprócz poczynań i przemyśleń głównego bohatera, część książki zajmuje jego fragmentaryczna powieść - Fragmenty Większego - której akcja rozgrywa się w świecie fantazji.

Główny bohater odwiedza znajome sobie i z pewnych względów wybrane osoby. Proponuje im niecodzienne przedsięwzięcie. Za dogodną opłatą może on umieścić daną osobę w powieści, nie zdradzając jednak szczegółów i nie pozwalając ingerować w swoje dzieło. Po kolei odwiedza: prokuratora Matwiejewa, przyjaciółkę Marię, księdza Aleksandra, u którego zamówił msze za duszę babci, agenta nieruchomości Wincentego oraz jego  byłą żonę, swoją kochankę Sabinę, przyjaciela z dzieciństwa. Główny bohater jest bardzo tajemniczy i intryguje swych rozmówców, do końca nie zdradza jednak szczegółów swojego planu…

Powieść głównego bohatera nazywa się Fragmenty Większego. Język, w jakim została napisana, jest poetycki i miejscami stylizowany na starodawny. Jej bohaterami są osoby, którym autor proponował opłatę za umieszczenie ich w powieści. Spotykają się przypadkowo za miastem, w sylwestrowy wieczór i rodzi się między nimi więź. W niejasny, fantastyczny sposób przenoszą się w czasie, do XVIII w., do mitologicznej krainy pełnej olbrzymów, gdzie każde z nich staje oko w oko z własnymi przemyśleniami i lękami. Przedstawiony jest strumień myślowy bohaterów, ich uczucia i skojarzenia.

Cała powieść jest oparta na mitologii i podaniach, mitologicznych symbolach i odwołaniach, a przede wszystkim na legendzie, według której Litwa powstała z chmury, która spadła z nieba w postaci deszczu. Ważne są tu słowa klucze: „chmura”, „deszcz”, „kropla”, „jezioro”; ważne są gry słów: „Ar lietu-vis esi?” („lietus” – deszcz i „lietuvis” – Litwin). Mitologia przeplata się z historią. Jednak historyczne fakty przedstawione są w bardzo luźnym porządku chronologicznym. Z historycznych postaci na kartach powieści odnaleźć można Martynasa Mažvydasa, czy króla Mendoga.

Powieść posiada wiele cech postmodernistycznych: mieszanie stylów (realistyczny i współczesny oraz poetycki i stylizowany na mowę dawną), ironię, czarny humor, dowolne posłużenie się toposami oraz historycznymi i mitologicznymi motywami, zawikłana konstrukcja powieści, mająca na celu grę z czytelnikiem.

Według Mindaugasa Kvietkauskasa twórczość Ivaškievičiusa nie jest, jak mogliby sądzić niektórzy, krytyczną karykaturą historii Litwy lub farsą, lecz próbą wyjaśnienia historii w sposób estetyczny i poruszający, zaczarowanie go i oczarowanie nim czytelnika. Jeżeli to, co piszę, ma choćby najskromniejszy cel estetyczny – dlaczego miałoby nas bolec serce?[11] odpowiedział pisarz zapytany, czy nie niepokoi go, że reprezentuje swą twórczością humorystyczny falsyfikat historii. Dzieła Ivaškievičiusa przypominają bajki. Fantazja ma uleczyć okaleczoną historyczną tożsamość Litwinów.

Warto jednak przywołać jeszcze słowa jednej z polskich recenzji: Podejrzewam, że powieść ta, do żadnej innej, oprócz litewskiej, zbiorowej świadomości nie wejdzie. Nieśmiało również sugeruję, że kod, którego użył Ivaškevičius czytelny jest w pełni tylko dla czytelnika głęboko zakorzenionego w historii i kulturze Litwy. Nie dyskredytuje to rzecz jasna tej powieści ale znacznie zawęża krąg jej odbiorców[12]. Powieść jest niełatwa w odbiorze dla kogoś, kto nie zna dokładnie litewskiej historii i mitologii. Trudno byłoby ją nazwać dziełem uniwersalnym. 

       Vytautas V. Landsbergis

            Ciekawą postacią jest z pewnością Vytautas V. Landsbergis.

            Reżyser i literat (ur. 1962), skończywszy studia lituanistyczne i literackie na Uniwersytecie Wileńskim, wyjechał do Tbilisi studiować reżyserię. Poezję zaczął tworzyć już na studiach. Wydał tomiki poezji m.in.: Lunatikų dainos (Pieśni lunatyków) (2004), Tik sapnininkas (Tylko sennik ) (1999), Pasakos nepasakos (Bajki niebajki) (1990), Pasakojimai apie namus (Opowiadania o domach) (1989).

            Reżyser znany z wielu filmów, m.in. najnowszych: Liudvikas (2006) i Kai Aš Buvau Partizanas (Kiedy byłem partyzantem) (2008).

            Słynie również z utworów dla dzieci. Kolorowe książeczki cieszą się dużo popularnością. Najpopularniejsza wydaje się opowieść Arklio Dominyko meilė (Miłość konia Dominika), która została uznana przez litewską sekcję Międzynarodowej Izby ds. Książek dla Młodych (IBBY) za najlepszą książkę dla dzieci 2004 roku. Powiastka została wydana we współpracy z litewską artystką Sigutė Ach – jej ilustracje zdobią prawie każdą stronę książeczki, oddając klimat opowieści i pobudzając wyobraźnię młodego czytelnika.

            Bajka opowiada o przyjacielskim koniu, który pewnego dnia zakochuje się w rosnącym na łące bławatku. Kwiat– kobieta ukazuje mu zupełnie inny sposób postrzegania świata - wprowadza w świat poezji i uczy podziwiać piękno. Na jej prośbę Dominik wyrusza w podróż do Afryki, by odnaleźć inne kwiaty i przekazać im wiadomość od ukochanej. Opowieść oparta jest na klasycznym toposie podróży obfitującej w przygody i ciekawe spotkania. Koń poznaje afrykańskie zwierzątka, wysłuchuje ich historii i daje im dobre rady.  Opowieści zwierząt są lekkie, humorystyczne, ale nie banalne. Poruszane są w nich poważne tematy, takie jak miłość, tęsknota, smutek, a nawet: śmierć, Bóg, zaświaty. Wszystko ukazane jest w sposób łagodny i symboliczny. Bajka ma dobre zakończenie, lecz rezygnuje z banalnych, formułowanych wprost morałów.

            Podobne cechy posiadają inne utwory dla dzieci autorstwa Landsbergisa. Wydana została druga część przygód konia Dominika Arklio Dominyko kelionė į žvaigždes (Konia Dominyka podróz do gwiazd); popularnością cieszą się też książki, m.in. Pelytė Zita (Myszka Zit), Angelų pasakos (Bajki aniołów), Briedis Eugenijus (Łoś Eugenijus) Obuolių pasakos (Bajki jabłek).

Podsumowanie

Litewska literatura po odzyskaniu niepodległości upodobniła się do literatury zachodniej. Otworzyło się przed nią wiele nowych możliwości, ale także pojawiło się spore wyzwanie: komercyjny rynek. Postmodernizm cieszy się powodzeniem, lecz nie jest wszechobecny. Współcześni litewscy pisarze reprezentują swoją twórczością różne światopoglądy i filozofie. Młodzi autorzy czują się w mniejszym stopniu przytłoczeni tradycją, niż ich poprzednicy. Równocześnie, według Kvietkauskasa, zaczyna brakować powodów, aby buntować się przeciw kanonom literackim. (…) obecnie najważniejszy staje się problem adresata literatury oraz kwestia miejsca subiektywnej, autentycznej twórczości w chaotycznym świecie skomercjalizowanego społeczeństwa, rządzącego się prawami konkurencji rynkowej, przy jednoczesnym unowocześnieniu komunikacji[13].


tekst Agnieszka Smarzewska



[1] http://www.dekadaliteracka.pl/?id=213.

[2] Ankieta była drukowana w numerze 2 (210) „Dekady Literackiej” z 2005 roku, obecnie dostępna na stronie www.dekadaliteracka.pl.

[3] http://www.dekadaliteracka.pl/?id=213.

[4] http://www.dekadaliteracka.pl/?id=213.

[5] Tamże.

[6] M. Kvietkauskas, Pędząc przez tunel czasu: nowe kierunki w literaturze litewskiej, „Literatura na Świecie” nr 1-2/2005, s.325 – 326.

[7] Tamże, s. 330.

[8] Tamże, s. 336.

[9] Tamże.

[10] Tamże, s. 337.

[11] Tamże s. 334.

[12] P. Huniewicz, Marius Ivaskevicius - Historia z chmury, [w:] http://www.ksiazka.net.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=377.

[13] M. Kvietkauskas, Pędząc przez tunel czasu: nowe kierunki w literaturze litewskiej, [w:] „Literatura na Świecie” nr 1-2/2005, s. 337.



Pokaż ten tekst swoim znajomym na Facebooku

Po aktualne informacje o wydarzeniach kulturalnych zapraszamy do grupy [panoramakultur]

- - - - - -

     


© Stowarzyszenie Panorama Kultur 2003-2010
e-mail: biuro@pk.org.pl
powered by prot serwery

Poprawny CSS!