Narodziny powieści 
Całość artystyczna dowolnego typu, na przykład dowolnego gatunku, dwojako odnosi się do rzeczywistości. Po pierwsze, utwór nastawia się na odbiorców oraz określone warunki wykonania i percepcji. Po drugie, orientuje się ku życiu, od wewnątrz, dzięki swej tematycznej zawartości. Każdy gatunek, odrębnym trybem, ustosunkowuje się do życia, jego zdarzeń i problemów, posiada zdolność do owładnięcia, tylko określonych stron rzeczywistości. Każdy dysponuje właściwymi sobie zasadami selekcji, stosowanymi formami oglądu i rozumienia tej rzeczywistości oraz odpowiednią szerokością ujęcia i głębokością przenikania. Twierdził tak Michaił Bachtin, stąpając przede wszystkim po gruncie literatury europejskiej. Dobre kilkadziesiąt lat po nim, Milan Kundera stwierdził, że najlepiej zorientowanym na europejskie warunki kulturowe jest gatunek powieści. Dla czeskiego powieściopisarza, jest on wielką formą prozy, która bada ludzką egzystencję. Powstała u początków czasów nowożytnych, a więc wtedy, kiedy to rodzi się również europejska tożsamość. Co tak ważnego dla historii literatury europejskiej i światowej zdarzyło się po przełomie Średniowiecza i Renesansu?
Odpowiedzi na to pytanie można by szukać na wielu płaszczyznach. Przemian społecznych, kulturowych, światopoglądowych czy też technicznych nastąpiło w tamtym okresie wiele. Epoka nowożytna przyniosła rozluźnienie hierarchii myśli i stosunków średniowiecznych. Człowiek zaczął zadawać sam sobie - o sobie - rozmaite pytania. Wokół tyle się działo. Odkrywano nowe lądy, zaczęto poznawać odmienne kultury, a przede wszystkim zakwestionowano teokratyczny porządek świata. Człowiek i jego indywidualne doświadczenie wysuwa się na pierwszy plan zdarzeń. Powstaje filozofia indywidualizmu, dla której nie było miejsca w poprzedniej epoce. Średniowiecze to czasy przesiąknięte przede wszystkim odwołaniami do Boga oraz wiarą w Pismo Święte i doktrynę Kościoła. Poznanie sprowadza się do roztrząsania słów i poglądów rozmaitych autorów. Przykładem może być ówczesny sposób edukacji; czytania i pisania uczono poprzez metodę pamięciową opartą na powtarzaniu określonych tekstów. Krytyka ich, jeśli w ogóle miała miejsce, była traktowana drugoplanowo.
Reformacja oraz nowożytna filozofia przyczyniły się do wielu szczegółowych zmian w życiu człowieka. Jedną z nich jest afirmacja tzw. zwyczajnego życia. Wystarczy w tym miejscu przypomnieć fraszki Kochanowskiego; na przykład Na dom w Czarnolesie. Renesans przyniósł przeświadczenie, że w świecie produkcji i reprodukcji, pracy i rodziny, realizowane jest tak zwane dobre życie. Przeciwstawia się to pewnym rozróżnieniom, które pierwotnie funkcjonowały w cywilizacji europejskiej. Zarówno dla etyki platońskiej, jak i dla średniowiecznej etyki wojowników – zwyczajne życie w powyższym sensie było częścią niskiej sfery, kontrastującej z tym, co nieporównanie wyższe. Co prawda, początki afirmacji zwyczajnego życia znajdziemy już w duchowości Judeo – Chrześcijańskiej, ale prawdziwe rozwinięcie znajduje ona dopiero w Reformacji.
Zmieniała się świadomość człowieka, zmieniał się sposób jej artykulacji. Jednostka ludzka by w pełni wyrazić siebie i jednocześnie oddać wieloznaczność i różnorodność otaczającej ją rzeczywistości potrzebowała takiego środka wypowiedzi, który sprostałby tym oczekiwaniom. Powieść jako taka bynajmniej nie ma swoich korzeni w Renesansie, sięgają one daleko bardziej, aż do starożytności. Czasy nowożytne „jedynie” przystosowały ją do ówczesnych warunków, które nota bene, funkcjonują również dziś. Różnorodność świata trudno było wówczas oddać poprzez poezję. Choć można było w niej uzewnętrznić własne emocje i poglądy, to brakowało w niej wielojęzyczności. Wręcz idealnie wypada w tym miejscu powieść, gatunek, którego struktura oparta jest na wielości perspektyw, ukazywanych na płaszczyźnie jednego utworu literackiego.
Milan Kundera za ojca powieści, powieści europejskiej uważa Cervantesa. Czeski powieściopisarz pisze; Kiedy Bóg opuszczał z wolna miejsce, z którego sprawował niegdyś władzę nad wszechświatem j jego porządkiem wartości, oddzielając dobro od zła i nadając sens każdej rzeczy, Don Kichot wyszedł ze swego domu i nie umiał już świata rozpoznać. Kundera twierdzi, że Cervantes jako pierwszy ukazał wieloznaczność świata i przeciwstawił dotychczasowej absolutnej prawdzie – wielość prawd ambiwalentnych. Hiszpański autor kształtując tytułową postać swej powieści, Don Kichota, daje początki sztuce europejskiej, która jest przede wszystkim eksploracją ludzkiego bytu, zapomnianą przez nowożytną filozofię i sztukę. Dlaczego właśnie Cervantes? Ponieważ to właśnie on w myślach Kundery jawi się jako pierwszy powieściopisarz, który w swoich dziełach pokazuje świat w sposób ambiwalentny. Dostrzega w nim nie tyko postęp ale i idąca wraz z nim degradację. Nie oponuje za jedna prawdą ponieważ ma świadomość istnienia wielości prawd względnych, których to ucieleśnieniem są postaci jego powieści.
Cervantes wysłał swego bohatera w świat. Alonso Quijada postrzega rzeczywistość w całkowicie indywidualny sposób. Stawia siebie, swój punkt widzenia jako główny punkt odniesienia dla własnego poznania. Do tego stopnia, że żyjąc w ówczesnej mu teraźniejszości zachowuje się tak jakby był w przeszłości. Don Kichot myśli, Sancho myśli, a mimo to wymyka im się nie tylko prawda o ich samych, ale i o świecie. Don Kichot twierdzi, że jest rycerzem, w wiatrakach widzi przeciwników, w niezbyt urodziwej chłopce – piękną księżniczkę. Don Kichot, podobnie jak Faust czy Don Juan, charakteryzuje się pozytywnymi indywidualistycznymi motywami postępowania Renesansu – pragnie kroczyć swoją własną drogą bez oglądania się na innych.
Powieść Cervantesa nie jest racjonalistyczną krytyką idealizmu, nie jest też jego pochwałą. Prawda tej powieści jest względna, podobnie jak prawdy w niej zawarte. Milan Kundera stoi na straży stanowiska, że to właśnie Cervantes, a wraz z nim inni powieściopisarze jak Rabelais, Flaubert, później Tołstoj, Proust, Joyce, Mann, pomagają zrozumieć, że podstawą wszystkiego jest nie tylko myślące ego Kartezjusza. Nie mniej ważne jest odkrycie, że mądrość, którą przyniesie nam owe ego, w skutek wielości prawd względnych jest przede wszystkim niepewna. To Cervantes jako pierwszy opowiada o trudności wiedzy, o nieuchwytności prawdy. Inni powieściopisarze podążyli wyznaczonym przez niego torem, słysząc Boga śmiejącego się z człowieka, któremu wciąż wymyka się prawda.
Agata Stolarz
Milan Kundera
Sztuka powieści. Esej
Państwowy Instytut Wydawniczy
tytuł oryginału: L`art du roman
miejsce wydania: Warszawa
data wydania: 2004
Książka wydana we Francji w 1986 roku, wyróżniona nagrodą Akademii Francuskiej i przetłumaczona na wszystkie języki europejskie, określana była jako znacząca synteza sztuki powieści.
Kundera przedstawia swoją własną koncepcję powieści europejskiej, odwołując się do twórczości m.in. Kafki, Musila, Brocha, Gombrowicza, także Cervantesa, Sterne'a, Rabelais'go. Analizuje kompozycję powieści opierając się również na własnych utworach.
czytaj fragment >>
O Milanie Kunderze w Panoramie Kultur:
Anty - Anty-Kundera czyli rzecz o „sporze” filozofii i literatury - Łukasz Grzesiczak Pokaż ten tekst swoim znajomym na Facebooku
- - - - - -
