Polecamy te strony
 
 
 

 
 Romskie tradycje pogrzebowe
Oby to było przed nim

W obyczajowo┼Ťci romskiej rytua┼éy zwi─ůzane ze ┼Ťmierci─ů stanowi─ů obszerny zbiór zasad. Staranne ich przestrzeganie nie wynika jednak tylko z dba┼éo┼Ťci o zachowanie wierno┼Ťci tradycji. Wr─Öcz przeciwnie – wi─ů┼╝─ů si─Ö ono przede wszystkim z przekonaniem, i┼╝ dusza zmar┼éego przez pewien okres po ┼Ťmierci wci─ů┼╝ przebywa w pobli┼╝u. Przekonaniu temu towarzysz─ů jednak niejednorodne odczucia ┼╝a┼éobników.

Obrz─Öd pogrzebowy w tradycji Romów wi─ů┼╝e si─Ö bezpo┼Ťrednio z kategori─ů „skalania” (mageripen), która bardzo silnie obecna jest w ich ┼╝yciu spo┼éecznym, wyznaczaj─ůc granic─Ö mi─Ödzy tym co dozwolone, a tym co zakazane. Kategori─Ö t─ů pojmuje si─Ö jako z┼éamanie tabu, jako materialne (rzeczywiste) lub symboliczne przekroczenie granicy mi─Ödzy istniej─ůcymi sferami. Istotny jest tu jednak moment przechodzenia z jednej sfery do drugiej. Jest to moment negatywny, gdy┼╝ wi─ů┼╝e si─Ö on ze stanem pewnego zawieszenia, „byciem pomi─Ödzy”. Stan ten ze wzgl─Ödu na sw─ů nieokre┼Ťlono┼Ť─ç niesie ze sob─ů niebezpiecze┼ästwo otwarcia na negatywne si┼éy. Wi─ů┼╝e si─Ö on zatem ze sfer─ů mitologii i magii. Skalanie jest niebezpieczne nie tylko dla jego nosiciela, lecz tak┼╝e dla tych którzy znajduj─ů si─Ö w otoczeniu osoby skalanej. ┼Ümier─ç jako stan przej┼Ťcia - jest aktem kalaj─ůcym. Kiedy┼Ť obawa przed skalaniem by┼éa a┼╝ tak silna, i┼╝ zabiegano o to, aby akt ┼Ťmierci dokonywa┼é si─Ö „poza przestrzeni─ů czyst─ů, u┼╝ytkowan─ů przez ┼╝ywych”[1]. Rom umiera┼é wi─Öc na ziemi, w specjalnym namiocie lub we wozie.

Do dzi┼Ť dzi─Öki odpowiednim rytua┼éom d─ů┼╝y si─Ö do szybkiego przej┼Ťcia „skalanego” z jednego stanu w drugi oraz jak najlepszej ochrony otoczenia[2]. Z drugiej jednak strony pomimo gro┼║by skalania, spo┼éeczno┼Ť─ç skupia si─Ö wokó┼é skalanego. Wynika to z obecno┼Ťci silnych wi─Özi rodzinnych. Nale┼╝y zatem zwróci─ç uwag─Ö na z┼éo┼╝ony stosunek do zmar┼éego. Ale to nie wszystko – obok strachu przed skalaniem przez umieraj─ůcego obecna jest jeszcze znacznie wi─Öksza obawa – obawa przed negatywn─ů moc─ů ducha zmar┼éego i ┼Ťwiata zmar┼éych w ogóle. „┼Ümier─ç dla Roma jest zjawiskiem ponadnaturalnym, w którym si┼éy nadprzyrodzone s─ů wyj─ůtkowo aktywne. Rom obawia si─Ö nie tylko rozdzielenia z ukochan─ů osob─ů, ale jej ewentualnej zemsty zza grobu lub nawet t─Ösknoty odczuwanej przez zmar┼éego”[3]. Nale┼╝y zwróci─ç uwag─Ö na to, i┼╝ poprzez ┼Ťmier─ç nast─Öpuje zerwanie ci─ůg┼éo┼Ťci mi─Ödzy ┼Ťwiatem ┼╝ywych i umar┼éych nie tylko poprzez fizyczny koniec ┼╝ycia, lecz tak┼╝e poprzez brak odpowiedzialno┼Ťci w ┼Ťwiecie wiecznym za czyny, jakie Rom pope┼énia w trakcie swego ┼╝ycia: „Ani nie czeka go nagroda, ani kara, bowiem wszelkie zap┼éaty, wszelkie kary s─ů spraw─ů wy┼é─ůcznie doczesn─ů”[4]. Dlatego podkre┼Ťla si─Ö, i┼╝ „w kulturze Cyganów ┼Ťmier─ç wyklucza jednostk─Ö ze ┼Ťwiata ┼╝ywych – fizycznie i symbolicznie zarazem”[5]. Umar┼éy jest wi─Öc kim┼Ť obcym, kim┼Ť kogo po prostu mo┼╝na si─Ö ba─ç, gdy┼╝ mo┼╝e przyj┼Ť─ç „zza grobu” jako gro┼║ny duch. W zwi─ůzku z tym bliscy nawet obawiaj─ů si─Ö go, jako tego, który wróci aby ich prze┼Ťladowa─ç. „Wszelkie czynno┼Ťci podejmowane po ┼Ťmierci kogo┼Ť bliskiego maj─ů wi─Öc ochroni─ç rodzin─Ö i ca┼é─ů spo┼éeczno┼Ť─ç przed negatywnym oddzia┼éywaniem zmar┼éego. Wspólny los i cel, czyli zapewnienie grupie bezpiecze┼ästwa oraz specyfika i wyj─ůtkowo┼Ť─ç dzia┼éa┼ä obrz─Ödowych, staj─ů si─Ö czynnikiem integruj─ůcym spo┼éeczno┼Ť─ç i jednocze┼Ťnie okre┼Ťlaj─ůcym jej to┼╝samo┼Ť─ç etniczn─ů”[6]. Dlatego ┼╝a┼éobne obrz─Ödy i rygory s─ů przestrzegane z jednej strony ze wzgl─Ödu na dobro duszy oraz szacunek do niej, z drugiej strony ze wzgl─Ödu na skalanie zmar┼éego. A po trzecie - w znacznym stopniu rytua┼éy te s─ů determinowane przez obaw─Ö, aby dusza zmar┼éego nie zak┼éóca┼éa spokoju ┼╝yj─ůcym[7]. Niezwykle wa┼╝ne jest to, i┼╝ w wyniku tego, ┼╝e kategoria „skalania” dotyczy tak┼╝e kobiety, to w┼éa┼Ťnie kobiecie przypada g┼éówna rola w czynno┼Ťciach zwi─ůzanych z przygotowaniem cia┼éa zmar┼éego do pochówku. „Kalaj─ůce w┼éa┼Ťciwo┼Ťci kobiety sprawiaj─ů, i┼╝ jest ona odporna na równie kalaj─ůce oddzia┼éywanie zw┼éok ludzkich. Jako posta─ç ambiwalentna mo┼╝e bezpiecznie kontaktowa─ç si─Ö z za┼Ťwiatami”[8].

Rygory obrz─Ödowe dotycz─ů jeszcze okresu tu┼╝ przed ┼Ťmierci─ů. Rom powinien umiera─ç w domu, wi─Öc je┼Ťli to tylko mo┼╝liwe rodzina powinna przewie┼║─ç go ze szpitala do domu. Najbli┼╝si powinni by─ç obecni przy umieraj─ůcym, aby uporz─ůdkowa─ç z nim swoje sprawy. Staraj─ů si─Ö o pozyskanie przebaczenia za wszelkie, nawet najb┼éahsze winy. W przeciwnym razie umar┼éy mo┼╝e stara─ç si─Ö „nawiedzi─ç” bliskich. Z chwil─ů ┼Ťmierci rozpoczyna si─Ö trwaj─ůcy trzy dni okres czuwania. Czuwaniu temu towarzyszy przekonanie, i┼╝ dusza zmar┼éego jest obecna po┼Ťród czuwaj─ůcych. Dusza od czasu ┼Ťmierci rozpoczyna w─Ödrówk─Ö, b┼é─ůka si─Ö aby dopiero po roku trafi─ç do krainy umar┼éych. Trzy dni czuwania s─ů okresem niezb─Ödnym, gdy┼╝ dusza mo┼╝e jeszcze zmieni─ç w tym czasie zamiar i wróci─ç do swojego cia┼éa. Aby jej to umo┼╝liwi─ç twarz zmar┼éego pokrywa si─Ö chust─ů rozci─Öt─ů po┼Ťrodku. Rozci─Öcie to ma u┼éatwi─ç ewentualny powrót duszy – t─ů sam─ů droga któr─ů opu┼Ťci┼éa cia┼éo, czyli przez usta i nozdrza. Najbli┼╝si krewni i znajomi towarzysz─ů zmar┼éemu przez ca┼éy ten czas, podczas którego wspominaj─ů go. W okresie tym obowi─ůzuje ┼Ťcis┼éa ┼╝a┼éoba[9]. Dostrzec tutaj mo┼╝na po raz kolejny ów niejednoznaczny stosunek do duszy zmar┼éego. Z jednej strony zachowuje si─Ö wszystkie rygory ze wzgl─Ödu na dba┼éo┼Ť─ç o spokój duszy. Z drugiej natomiast strony robi si─Ö to z obawy przed dusz─ů, która mo┼╝e „nawiedzi─ç” rodzin─Ö, ale ju┼╝ jako dusza obca, wywo┼éuj─ůca raczej strach ni┼╝ skojarzenie z kim┼Ť bliskim. Najbardziej niebezpieczny czas podczas czuwania to oczywi┼Ťcie noc. Mo┼╝na jednak próbowa─ç si─Ö ochroni─ç przed t─ů niechcian─ů wizyt─ů wypowiadaj─ůc zakl─Öcie: „Niechaj w nocy wszelkie jego drogi b─Öd─ů zamkni─Öte, a jutro dopiero niech b─Öd─ů otwarte”[10]. Przybyli wk┼éadaj─ů do kieszeni ubrania zmar┼éego pieni─ůdze. Z jednej strony wi─ů┼╝e si─Ö to z wiar─ů, ┼╝e b─Öd─Ö mu one przydatne „na tamtym ┼Ťwiecie” i z wynikaj─ůcym st─ůd d─ů┼╝eniem do jak najlepszego wyposa┼╝enia zmar┼éego. To samo przekonanie prowadzi do tego, i┼╝ zmar┼éemu do trumny wk┼éada si─Ö najrozmaitsze rzeczy (papierosy, fajk─Ö, grzebie┼ä, lusterko, zegarek, fragmenty odzie┼╝y, sztu─çce). Nie wk┼éada si─Ö natomiast do trumny zapa┼éek, gdy┼╝ dusza zmar┼éego kr─ů┼╝─ůc przez najbli┼╝szy czas w okolicach domu, mog┼éaby wznieci─ç ogie┼ä. Z drugiej strony s┼éu┼╝y to uporz─ůdkowaniu wszelkich spraw ze zmar┼éym – za┼éagodzeniu wszelkich ewentualnych ┼╝alów i pretensji, jakie mog┼éy istnie─ç za ┼╝ycia. W czasie tym powinien zosta─ç zachowany post. Pije si─Ö tylko kaw─Ö i wódk─Ö[11]. Nie mo┼╝na natomiast goli─ç si─Ö, czesa─ç, my─ç myd┼éem. Wynika to z przekonania, i┼╝ ca┼éa piana „idzie do zmar┼éego”. „Jest jak gdyby czym┼Ť w rodzaju przejrzystej tkanki jego duszy, jest ni─ů wype┼éniona jak powietrzem”[12]. Nie mo┼╝na tak┼╝e pozostawi─ç zmar┼éego nawet na chwil─Ö samego. Nie mo┼╝na tak┼╝e zasn─ů─ç podczas czuwania. Chocia┼╝ wskazuje si─Ö, i┼╝ w niektórych grupach romskich dotyczy to tylko ostatniej nocy i jedynie najbli┼╝szych[13]. Powinno si─Ö rozmawia─ç przyciszonym g┼éosem. Pie┼Ťni ┼╝a┼éobne natomiast nie istniej─ů. Wynika to z za┼éo┼╝enia, i┼╝ wszelka muzyka jest sprzeczna z zasad─ů ┼╝a┼éoby. W niektórych grupach Romów obawa przed skalaniem powoduje, i┼╝ po pogrzebie wszystkie rzeczy nale┼╝─ůce do zmar┼éego powinny zosta─ç starannie zniszczone. Obecnie coraz cz─Ö┼Ťciej jednak wyprzedaje si─Ö rzeczy zmar┼éego, przy czym z zachowaniem zasady, i┼╝ mog─ů one trafi─ç tylko do nie-Romów. Kolejny zabiegiem, czasem stosowanym w celu uniemo┼╝liwienia owego powrotu duszy zmar┼éego, jest u┼éo┼╝enie wokó┼é grobu kamieni lub ciernistych ga┼é─Özi. Zdarza si─Ö tak┼╝e, ┼╝e Romowie wylewaj─ů wod─Ö z wiader, co wynika z przekonania, i┼╝ spragniona dusza mog┼éaby wróci─ç, aby si─Ö napi─ç. Wiadomo bowiem, ┼╝e dusza cierpi z powodu pragnienia. Co ciekawe i potwierdzaj─ůce z┼éo┼╝ony stosunek do duszy zmar┼éego, tu┼╝ po pogrzebie rozpoczynaj─ů si─Ö obrz─Ödy zaspokajania jej pragnienia. Nast─Öpuje akt pojenia duszy, co dokuje si─Ö za po┼Ťrednictwem wybranej osoby. Ma ona by─ç reprezentantem zmar┼éego. Osoba ta codziennie w po┼éudnie przez sze┼Ť─ç tygodni – a┼╝ do czasu gdy dusza zmar┼éego odejdzie z okolicy w odleglejsze za┼Ťwiaty – nabiera czystej wody do dzbana, a nast─Öpnie cz─Östuje ni─ů spotkanych Cyganów. Po tym czasie oraz tak┼╝e pod warunkiem, ┼╝e rodzina zmar┼éego zap┼éaci tej osobie, ca┼éa rozdana w ten sposób woda, mo┼╝e ju┼╝ s┼éu┼╝y─ç zaspokojeniu pragnienia przez dusz─Ö.

Tu┼╝ po pogrzebie ma tak┼╝e miejsce pierwsza pomana (stypa), b─Öd─ůca jedynym spotkaniem, na którym mo┼╝na wspomina─ç zmar┼éego. Pierwsza pomana organizowana jest w lokalu po┼éo┼╝onym blisko cmentarza. B─Ödzie ona jeszcze powtarzana w przysz┼éo┼Ťci, a┼╝ do czasu zako┼äczenia ┼╝a┼éoby. Okres ┼╝a┼éoby nie powinien trwa─ç d┼éu┼╝ej ni┼╝ 12 miesi─Öcy, a ka┼╝dy dzie┼ä jej przed┼éu┼╝enia mo┼╝e doprowadzi─ç do ┼Ťmierci ┼╝a┼éobnika. Druga pomana odbywa si─Ö w dziewi─Ö─ç dni po ┼Ťmierci, tym razem w domu zmar┼éego. Dba si─Ö o to, aby nie pozosta┼éy po niej ┼╝adne resztki jedzenia - powinny by─ç wyrzucone jeszcze przed zachodem s┼éo┼äca. Nakaz ten wynika oczywi┼Ťcie z wci─ů┼╝ obecnej obawy przed niepo┼╝─ůdanym nadej┼Ťciem duszy zmar┼éego. I tu znowu uwidacznia si─Ö sygnalizowana ju┼╝ ambiwalencja. Krewni na tej samej stypie dbaj─ů o to, aby „nakarmi─ç” dusz─Ö zmar┼éego. Spo┼╝ywaj─ůc jedzenie wypowiadaj─ů takie s┼éowa: „Oby to by┼éo przed nim”[14]. Kolejna pomana odbywa si─Ö sze┼Ť─ç tygodni po ┼Ťmierci, kiedy to ko┼äczy si─Ö wspominany ju┼╝ obrz─Öd wodny. Wtedy to dusza ma si─Ö oddali─ç od okolicy domostwa. U niektórych grup Cyganów tego dnia wybiera si─Ö jedn─ů osob─Ö, która stanowi personifikacj─Ö zmar┼éego. Ubierana jest w specjalnie uszyty na t─Ö okazj─Ö strój. Powierza si─Ö jej przedmioty codziennego u┼╝ytku, nale┼╝─ůce wcze┼Ťniej do zmar┼éego, co oczywi┼Ťcie poprzedzone jest formu┼ék─ů: „Oby to by┼éo przed nim”. Formu┼ék─Ö t─Ö wypowiada si─Ö tak┼╝e przed ka┼╝dym spo┼╝ywaniem potraw podczas tej pomana. W niektórych grupach Romów pó┼é roku po ┼Ťmierci odbywa si─Ö kolejna pomana, na której wybiera si─Ö kolejn─ů osob─Ö – „reprezentanta zmar┼éego” i ca┼éy obrz─Öd jest powtarzany. Ostatnia pomana ko┼äczy okres ┼╝a┼éoby. Wtedy to og┼éasza si─Ö: „Ju┼╝ jego drogi s─ů zamkni─Öte. Oby to by┼éo dla niego!”[15]. Dusza zmar┼éego mo┼╝e w ko┼äcu trafi─ç do krainy umar┼éych – mulengro them[16]. „Otwieram przed nim jego drog─Ö, ┼╝ebym go tu nie zatrzymywa┼é zbyt d┼éugo swoim smutkiem”[17]. Po roku (u niektórych grup troch─Ö wcze┼Ťniej) zostaje wi─Öc zamkni─Öta droga powrotu dla duszy, a zatem powoduje to równocze┼Ťnie koniec obawy o to, i┼╝ mo┼╝e ona nawiedza─ç dom. Od tej pory stosunek do zmar┼éego jest oparty jedynie na pami─Öci.

Nale┼╝y jednak podkre┼Ťli─ç, i┼╝ w ostatnich latach owa pami─Ö─ç przodków coraz bardziej „wyd┼éu┼╝a si─Ö”. Wynika to z tego, i┼╝ z jednej strony staje si─Ö ona narz─Ödziem identyfikacji, elementem to┼╝samo┼Ťci. Z drugiej strony od niedawna mo┼╝na wskazywa─ç na proces poszerzania pami─Öci o przodkach, który czyni j─ů ju┼╝ nie tylko przynale┼╝n─ů obszarowi prywatno┼Ťci, lecz tak┼╝e pami─Öci zbiorowej.

1 A. Mirga, L. Mróz: Cyganie. Odmienno┼Ť─ç i nietolerancja. Warszawa 1994, s. 244.
2Ibidem, s. 242.
3 A. J. Kowarska: Polska Roma. Tradycja i nowoczesno┼Ť─ç. Warszawa 2005, s. 161.
4 J. Ficowski: Cyganie na polskich drogach. Kraków 1985, s. 311.
5 A. Mirga, L. Mróz: Odmienno┼Ť─ç..., s. 31
6 A. J. Kowarska: Polska Roma..., s. 164.
7 J. Ficowski: Cyganie..., s. 313.
8 A. J. Kowarska: Polska Roma..., s. 169.
9 Ibidem, s. 162.
10 Ibidem, s. 167.
11 Ibidem, s. 162.
12 J. Ficowski: Cyganie..., s. 313.
13 A. J. Kawarska: Polska Roma..., s. 176.
14 J. Ficowski: Cyganie..., s. 315.
15Ibidem, s. 317.
16A. Mirga, L. Mróz: Odmienno┼Ť─ç..., s. 251.
17Ibidem, s. 252.

Małgorzata Krakowiak

fotografie pochodz─ů ze strony:

www.stowarzyszenieromow.hg.pl


Poka┐ ten tekst swoim znajomym na Facebooku

Po aktualne informacje o wydarzeniach kulturalnych zapraszamy do grupy [panoramakultur]

- - - - - -

     


© Stowarzyszenie Panorama Kultur 2003-2010
e-mail: biuro@pk.org.pl
powered by prot serwery

Poprawny CSS!