Krzyże litewskie 
W kulturze wszystkich narodów istnieje od zawsze wiele takich wartości, które nigdy nie poddają się niszczącej działalności czasu i które wraz z jego upływem, nabierają coraz większego znaczenia. Do takich właśnie wartości zaliczyć należy litewskie krzyże i kapliczki przydrożne - piękny przykład tej ogromnej siły, jaka tkwi w sztuce ludowej, krzyże, które już na stałe wkomponowały się w ów naznaczony nostalgią, tajemniczy pejzaż kraju Bałtów.
Tradycja stawiania krzyży przy głównych komunikacyjnych traktach, na rozstajnych drogach, w gajach i na polach, pojawiła się na Litwie wraz z późnym, jak na Europę, chrześcijaństwem i częściowo nasiąkła mocno zakorzenionymi w świadomości ludzkiej pierwiastkami pogańskimi. Bałtowie od zawsze czcili siły przyrody. W ich starych, pięknych pieśniach (dainach), w baśniach, w malarstwie, tkaninach, znaleźć można wiele, nawiązujących do czasów pogańskich, symboli (motywy drzew, które stanowiły odzwierciedlenie wertykalnie pojmowanego przez Bałtów kosmosu, planety, stojące w panteonie najważniejszych bóstw lunarnych, węże, laumy, kauki, itp.).
Wraz z pojawieniem się na Litwie krzyży, natychmiast niemalże wykształcił się na tym terytorium niespotykany nigdzie dotąd ludowy zwyczaj wznoszenia ich w dawnych pogańskich miejscach kultowych, a symbol Męki Pańskiej przyjął formę drewnianego, bądź kamiennego słupa, zwieńczonego kapliczką, wewnątrz której znajdowała się zazwyczaj rzeźba świętego, lub żelazny krzyż, a często zmodyfikowany symbol krzyża, ukryty pod wizerunkiem Słońca (saule), lub tak ważnego w mitologii bałtyckiej węża (žaltys). Wraz z nim, już od zamierzchłych czasów, istnieli również ludzie, którzy zdając sobie sprawę z piękna i uniwersalnej wartości tych pomników ludowej kultury, starali się w sporządzanych przez siebie opisach, rysunkach, a później także fotografiach, przekazać kolejnym pokoleniom jak najwięcej dotyczących ich informacji. Jednym z największych, a z pewnością najskuteczniejszym pośród nich, był niewątpliwie Adomas Varnas, twórca pierwszego w historii Litwy albumu fotograficznego, zawierającego fotografie litewskich krzyży i kapliczek przydrożnych.
Adomas Varnas (1879-1979), litewski artysta i fotograf-etnograf, znany przede wszystkim jako twórca zakopiańskich pejzaży z lat 1910-1913, członek i jeden z założycieli powstałego w Krakowie stowarzyszenia Ruta, skupiającego w swych kręgach całą elitę kulturalną i intelektualną Litwy na obczyźnie, autor portretów licznych, współczesnych sobie wielkich pisarzy, artystów, polityków i myślicieli, zbieraniem, fotografowaniem i klasyfikowaniem krzyży litewskich, jak podają tamtejsze źródła, zajmował się od około 1905 roku. Wówczas to, w trakcie jednej z wielu podróży po Litwie, zwrócił uwagę na zatrważającą szybkość, z jaką niszczeją, zagubione gdzieś w polu, poddane bezpośredniemu wpływowi niesprzyjających warunków atmosferycznych, a często także niepohamowanej ludzkiej złośliwości, drewniane krzyże ludowe i postanowił rozpocząć kompilowanie kolekcji ich fotografii, tak, by mogły przetrwać dla potomnych świadomych płynącej z nich wiedzy o historii i kulturze Litwy.
W 1922, uzbrojony w aparat fotograficzny i siedem obiektywów, samochodem marki "Ford", rozpoczął długoletnią wędrówkę po prowincjach Dzukiji, Auksztoty i Żmudzi w poszukiwaniu krzyży. Korzystając ze zdobywanych wśród ludności miejscowej informacji, docierał do najbardziej niedostępnych, często znanych kilku zaledwie osobom miejsc, niejednokrotnie odnajdując prawdziwie zadziwiające egzemplarze. Jednocześnie jednak, o ile było to możliwe, starał się pozyskać jak najwięcej informacji źródłowych, dotyczących każdego sfotografowanego przez siebie krzyża: rok powstania, nazwisko autora, bądź autorów, intencję, w jakiej dany obiekt został wzniesiony, itp. Jak podają źródła litewskie, do 1924 z myślą o wydaniu w przyszłości wielkiego albumu, zawierającego wszystkie, sfotografowane zabytki, zdołał zebrać około 400 zdjęć z różnych terenów Litwy. Z biegiem czasu do stworzonej przez niego kolekcji dołączono także zdjęcia ze zbiorów innych litewskich etnografów, przede wszystkim B. Buracasa, K. Šimonisa i innych, powiększając ją do ponad tysiąca.
Działalność Varnasa, już wtedy uznanego na Litwie malarza, spotkała się z dużym, pozytywnym oddźwiękiem w ówczesnej prasie litewskiej. Jak grzyby po deszczu zaczęły ukazywać się liczne artykuły, poświęcone ogólnej tematyce etnograficznej i samej fotograficznej kolekcji Varnasa, wydrukowano również wiele tekstów, traktujących o konieczności ochrony tego, co w ludowej sztuce Litwy najcenniejsze i najpiękniejsze, a nawet specjalne instrukcje, jak zbierać, fotografować i klasyfikować materiały etnograficzne, a wyeksponowana na Wystawie Sztuki Użytkowej w Wilnie w 1924 spora część jego prac, uhonorowana została złotym medalem. Ze wszystkich stron zaczęły także napływać do zamieszkującego wówczas w Kownie artysty informacje o nowych, nieznanych mu dotąd obiektach, prośby, by zechciał dołączyć je do zbioru, a nawet zabrać ze sobą do Kowna i stworzyć tam muzeum, poświęcone litewskiej kulturze ludowej. Pomysł ten udało się Varnasowi zrealizować tylko po części: po wielu staraniach (nie tylko ze strony samego inicjatora) kilkadziesiąt zdjęć i samych żelaznych krzyży zakupiło Muzeum M. K. Ciurlionisa.
W 1925 osiemdziesiąt powiększonych do formatu około 50x70 cm fotografii Varnasa oraz kilkanaście, zdobytych przez niego w terenie żelaznych krzyży, wyeksponowano na Drugiej Międzynarodowej Wystawie Sztuki Użytkowej we włoskim mieście Monca. Po raz pierwszy międzynarodowa społeczność miała okazję zetknąć się wówczas z fenomenem litewskiej sztuki ludowej i spotkanie to zaowocowało natychmiastowym wprowadzeniem litewskich kapliczek i krzyży do rejestrów światowej etnografii. Powstało wtedy także wiele rozpraw naukowych, poświęconych krzyżom i palącej konieczności ich ochrony. Do jednej z bardziej znaczących spośród nich, choć powstałą nieco wcześniej, zaliczyć należy niewątpliwie pracę polskiego etnografa, badacza fenomenu języka i kultury ludu Ainu z wyspy Sachalin, a jednocześnie wielkiego miłośnika Litwy, Bronisława Gineta-Piłsudskiego, pt. Les croix lithuaniennes (Krzyże litewskie).
W 1926, pomimo braku środków finansowych, Adomas Varnas powziął decyzję o wydaniu pierwszego na Litwie albumu fotograficznego, zawierającego zdjęcia kapliczek i krzyży (w 1912 ukazał się rysunkowy album krzyży, autorstwa A. Jaroševiciusa). Przychylne od zawsze jego proetnograficznej, fotograficznej działalności macierzyste kowieńskie Muzeum im. M. K. Ciurlionisa, nie będąc w stanie pokryć kosztów edycji albumu, zorganizowało poprzedzającą jego ukazanie się ekspozycję, na której zaprezentowano około 184 fotografii z kolekcji artysty.
"Krzyże litewskie" - dwutomowy album, zawierający 194 zdjęcia drewnianych kapliczek, krzyży, słupów, zwieńczonych żelaznymi słońcami i krzyżami, pochodzących przede wszystkim z terenów Żmudzi Auksztoty, wykonał Varnas ręcznie na kartonie w stu numerowanych kolejno egzemplarzach. Każdy z tomów, wielkości około 30x40 cm, z granatową, bądź bordową, pluszową okładką, zawierał 97 fotografii, sklasyfikowanych według miejsca pochodzenia oraz stylu i najbardziej charakterystycznych cech formalnych przedstawionych na nich obiektów. Na każdej z poszczególnych stron albumu umieszczono po cztery fotografie, odbite stykowo ze szklanego negatywu (6x9). Album opatrzony został dodatkowo napisaną przez Varnasa w języku litewskim przedmową, w której oprócz nakreślonej ogólnie historii tradycji stawiania krzyży na Litwie i opisu najbardziej typowych dla nich wzorów, charakteru ich unikalnej ornamentyki, znalazło się także rozpaczliwe zawołanie twórcy o konieczność ochrony niszczejących, pogrążających się w mrokach zapomnienia, zabytków.
Ukazanie się na Litwie albumu Varnasa zaowocowało dość silną, jak na tamte czasy, ogólnospołeczną i ogólnonaukową dyskusją. Pomimo nielicznych zastrzeżeń, co do samego formalnego układu albumu, jak także jakości niektórych umieszczonych w nim fotografii (nie wszystkie zdjęcia, wchodzące w skład albumu, zostały wykonane przez Varnasa - dużą ich część autor zakupił od licznych prowincjonalnych, domorosłych etnografów), wszyscy zgodnym chórem okrzyknęli edycję "Krzyży litewskich" jednym z najważniejszych wydarzeń artystycznych, nie tylko 1926, lecz także całej historii kraju.
W niedługim czasie po zakończeniu prac nad albumem, Varnas opublikował kilka artykułów, poświęconych technicznej stronie jego przygotowania. Wskazywał w nich na przykład, w jaki sposób, przy użyciu jakich materiałów fotograficznych, robić krzyżom jak najlepsze zdjęcia, jakiego użyć obiektywu, by jak najdokładniej zobrazować skomplikowaną ornamentykę obiektów, itp.
Album Adomasa Varnasa nigdy nie doczekał się oficjalnej publikacji. Do dziś pierwszy jego egzemplarz, opatrzony dedykacją dla ówczesnego prezydenta Litwy, Stulginskisa, oglądać można na stałej ekspozycji Muzeum M. K. Ciurlionisa w Kownie. Jego ogromna, nie dająca się w żaden racjonalny sposób sklasyfikować, wartość zawiera się nie tylko w unikalnym materiale do badań etnograficznych, lecz przede wszystkim w samych fotografiach, będących pięknym przykładem narracyjnej mocy, tkwiącej w fotografii dokumentalnej. W zdjęciach tych ukryta jest również po części historia tych wszystkich osób, które, powodowane troską o losy krzyży i kapliczek litewskich, starały się przy użyciu światłoczułego materiału zachować je dla następnych pokoleń, jest w nich historia samych krzyży, których ogromna większość obecnie już nie istnieje, a nieliczne, jakie udało się zachować w zbiorach litewskich muzeów etnograficznych, nigdy już nie powrócą do miejsc swego pochodzenia.
W zeszłym roku Katedra Orientalistyki UAM w Poznaniu rozpoczęła starania, mające na celu wydanie w Polsce reprintu albumu Adomasa Varnasa. Będzie to pierwsza na świecie edycja tego cennego dzieła. Album ów, w niewielkim, limitowanym nakładzie, opatrzony dodatkowo szerokim, naukowym komentarzem, autorstwa litewskich i polskich znawców problemu, ukaże się zapewne już tej jesieni i nie będzie dostępny w powszechnej sprzedaży.
Joanna Ostaszewska - pracownik naukowy Katedry Orientalistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
źródło: Kwartalnik Fotografia
www.fotografia.net.pl Pokaż ten tekst swoim znajomym na Facebooku
- - - - - -
