Polecamy te strony
 
 
 

 
 Mansowie
Mansowie

W─Ögrów w Europie znamy wszyscy. Oto najbli┼╝szy krewny naszych bratanków – Mansowie - ma┼éo komu znany lud ugryjski.

1 . Gdzie ┼╝yj─ů Mansowie?

Mansowie wraz z Chantami zamieszkuj─ů Autonomiczny Okr─Ög Chantyjsko-Mansyjski, który rozci─ůga si─Ö pomi─Ödzy Uralem Pó┼énocnym, a dolnym biegiem rzeki Ob (st─ůd nazywa ich te┼╝ Obi-ugrami). Stolic─ů Okr─Ögu jest Chanty-Mansijsk. Od wschodu s─ůsiaduj─ů z pokrewnym narodem – Chantami (Ostiakami), od pó┼énocy z Nie┼äcami, od pó┼énocnego wschodu z Komi, od po┼éudniowego zachodu i zachodu z Rosj─ů, od po┼éudniowego wschodu z Tatarami.

Nale┼╝y tutaj wspomnie─ç, ┼╝e siedziba Mansów mie┼Ťci si─Ö w tajdze, wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç tego terytorium pokrywaj─ů lasy i rozwidlenia rzek, a otoczone jest wielkimi moczarami i trz─Ösawiskami. Zima jest d┼éuga i bardzo zimna. Wiosna i jesie┼ä s─ů krótkie, nie trwaj─ů d┼éu┼╝ej ni┼╝ miesi─ůc, dwa. Lato trwa mniej wi─Öcej miesi─ůc, a czerwcu cz─Öste s─ů nocne przymrozki.

2 . Historia Mansów

2.1. Pocz─ůtki

Mansów i Chantów ┼é─ůczy wiele ┼Ťcis┼éych wi─Özów historycznych. Zró┼╝nicowanie j─Özykowe nast─ůpi┼éo stosunkowo pó┼║no, a dowodem na to jest nie tylko bliskie pokrewie┼ästwo j─Özykowe, lecz tak┼╝e tryb ┼╝ycia, zwyczaje, tradycja ludowa. Fakt ten przyczyni┼é si─Ö do tego, ┼╝e w pierwszych zapiskach historycznych nie odró┼╝nia si─Ö Mansów od Chantów. Do XI wieku nie znamy historii tych ludów. W starej kronice kijowskiej z 1096 roku pojawia si─Ö zapis o Jugorach, z którego wynika, ┼╝e lud ten zamieszkiwa┼é obszary nad Peczor─ů, na po┼éudnie od Samojedów, niedaleko od Kamy. Nie jest to jedyne ┼║ród┼éo wspominaj─ůce o Jugorach, b─ůd┼║ Jugrach, których uto┼╝samia si─Ö z przodkami dzisiejszych Mansów i Chantów, mo┼╝na je spotka─ç jeszcze w XV- i XVI-wiecznej, zachodnioeuropejskiej literaturze historycznej i geograficznej. W 1396 r. w rosyjskich zapisach historycznych pojawia si─Ö nazwa Wogu┼é, a w XVI wieku nazwa Ostiak, które powoli wypieraj─ů nazw─Ö Jugor. Utworzenie si─Ö dwóch odr─Öbnych nazw ┼Ťwiadczy o tym, ┼╝e zacz─Öto odró┼╝nia─ç oba ludy.

W XII-XIV wieku Jugrowie przesuwali si─Ö coraz bardziej na wschód., czego powodem by┼éa ekspansja Ksi─Östwa Nowogrodzkiego (a pó┼║niej Rosji) oraz ludu Komi. Pocz─ůwszy od 1265 roku Jugria wyst─Öpuje pod nazw─ů w┼éo┼Ťci Nowogrodu. Jugrowie próbowali uwolni─ç si─Ö od obowi─ůzku p┼éacenia daniny, co by┼éo przyczyn─ů cz─Östych wypraw w tamte strony ksi─Östwa Nowogrodzkiego, ko┼äcz─ůcymi si─Ö zazwyczaj krwawymi starciami.

W XIII wieku Syberia zosta┼éa w┼é─ůczona w sk┼éad imperium Czyngis Chana, nast─Öpnie Z┼éotej Ordy, na gruzach której powsta┼é chanat Syberyjski. W┼éadcy nowego pa┼ästwa podporz─ůdkowali sobie tak┼╝e Ostiaków i Wogu┼éów i pobierali od nich danin─Ö.

W XIV wieku na nowo rozgrza┼éy walki pomi─Ödzy obi-ugryjczykami, a Nowogrodem. W efekcie tego, w 1364 roku armia nowogrodzka podbi┼éa tereny uj┼Ťcia Obu i rozpocz─Ö┼éo si─Ö nawracanie autochtonów na prawos┼éawie.

2.2. Mansowie a Moskwa

W 1478 roku upadaj─ůce Ksi─Östwo Nowogrodzkie sta┼éo si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů Ksi─Östwa Moskiewskiego. W XV-XVI wieku zak┼éada si─Ö nowe osady (I┼╝ewsk, Usty-Cilma, Pustoziersk, obecnie: Narjan Mar), które staj─ů si─Ö wa┼╝nymi o┼Ťrodkami handlowymi. W latach 1499-1500 na skutek trzeciej ekspedycji zbrojnej wielkiego ksi─Öcia moskiewskiego Iwana III ostatecznie przy┼é─ůczono Jugri─Ö do Pa┼ästwa Moskiewskiego. Od 1514 roku wielki ksi─ů┼╝─Ö moskiewski tytu┼éowa┼é si─Ö tak┼╝e jako ksi─ů┼╝─Ö kondyjski i obdorski. Chodzi┼éo tu o posiad┼éo┼Ťci le┼╝─ůce nad rzek─ů Kond─ů i dolnym Obem. ┼Üwiadczy to o tym, ┼╝e Pa┼ästwo Moskiewskie dysponowa┼éo ju┼╝ powa┼╝nym zasobem wiedzy o ziemiach le┼╝─ůcych za Uralem. W XV wieku Moskwa nie zamierza┼éa wciela─ç tych terenów do swojego pa┼ästwa, ograniczaj─ůc si─Ö tylko do podporz─ůdkowania tych krain i pobierania z nich daniny. Kontakty Pa┼ästwa Moskiewskiego z ludami zauralskimi zaowocowa┼éy kilkoma szlakami kupieckimi.

Umacniaj─ůce si─Ö politycznie i gospodarczo Pa┼ästwo Moskiewskie poszerza┼éo swoje granice na wschód. Syberia sta┼éa si─Ö niejako jego naturalnym przed┼éu┼╝eniem, pot─Ö┼╝nym, rzadko zamieszka┼éym terytorium, którego bogactwa naturalne przyczynia┼éy si─Ö do wzrostu pot─Ögi Moskwy. Pocz─ůwszy od roku 1555 Syberia sta┼éa si─Ö lennem Iwana IV Gro┼║nego; po powstaniu chana Küczüma zosta┼éa w 1582 r w┼é─ůczona do Pa┼ästwa Moskiewskiego; penetrowana przez my┼Ťliwych, kupców, dobrowolnych przesiedle┼äców, zbiegów i zes┼éa┼äców. Na prze┼éom wieków XVI i XVII przypada budowa wi─Ökszych miast na ziemi obi-ugryjskiej (Szurgut, Pelim, Berezowo, Obdorsk – obecnie Salehard). W miastach tych osiedlali si─Ö Rosjanie zarz─ůdzaj─ůc tym terenem, zbieraj─ůc danin─Ö. Mansowie i Chantowie ┼╝yli w organizacjach plemiennych. Rosyjscy urz─Ödnicy wzoruj─ůc si─Ö na strukturze spo┼éecze┼ästwa feudalnego nadawali przywódcom plemion tytu┼é „ksi─Öcia” i przy ich pomocy sprawowali w┼éadz─Ö nad swoistymi „ksi─Östwami”. Z XVII wieku (a tak┼╝e i z pó┼║niejszego okresu) zachowa┼éy si─Ö urz─Ödowe dokumenty fundacyjne i spisy maj─ůtkowe, w których widniej─ů nazwiska tych „ksi─ů┼╝─ůt”. Nie oznacza to jednak, ┼╝e ci „ksi─ů┼╝─Öta” umieli pisa─ç. Zatwierdzali oni tylko listy p┼éatnicze w ten sposób, ┼╝e pod listem rysowali tamg─Ö plemienia. (Tamga to znak totemowy b─Öd─ůcy od niepami─Ötnych czasów w┼éasno┼Ťci─ů danego plemienia, pozostaj─ůcy w ┼Ťcis┼éym zwi─ůzku z nazw─ů plemienia, które z kolei by┼éo totemowym wyobra┼╝eniem przodków. Tamga by┼éa najcz─Ö┼Ťciej abstrakcyjnym lub schematycznym wyobra┼╝eniem jakiego┼Ť zwierz─Öcia, ptaka ewentualnie ro┼Ťliny.)

Godno┼Ť─ç naczelnika plemienia by┼éa zapewne dziedziczona w obr─Öbie rodziny, jednak mi─Ödzy nim, a pozosta┼éymi cz┼éonkami plemienia stosunek by┼é inny, ni┼╝ mi─Ödzy wasalem a lennikiem w spo┼éecze┼ästwie feudalnym, poniewa┼╝ Mansowie byli niezale┼╝ni w produkcji dóbr gospodarczych od „ksi─ů┼╝─ůt”. W tej patriarchalnej organizacji plemiennej (kobieta by┼éa ca┼ékowicie pozbawiona prawa decydowania o sobie) Mansowie wytrwali do pierwszego ─çwier─çwiecza XX wieku, ale pozosta┼éo┼Ťci spo┼éecze┼ästwa plemiennego s─ů zauwa┼╝alne do dzi┼Ť. Pocz─ůwszy od XVII wieku, gdy Rosjanie coraz pewniej zapuszczali si─Ö w Syberi─Ö, Moskwa przesta┼éa wspiera─ç ksi─Östwa, a zacz─Ö┼éa w nie powoli ingerowa─ç wykorzystuj─ůc panuj─ůce w nich stosunki.

Uciskani i coraz bardziej wyzyskiwani Mansowie i Chantowie, podobnie jak i inne ludy syberyjskie, buntowali si─Ö przeciwko caratowi (np. w 1592 roku pod wodz─ů „ksi─Öcia” Ablegirina, powstanie z lat 1607-1609 obj─Ö┼éo swym zasi─Ögiem prawie ca┼é─ů zachodni─ů Syberi─Ö), ale jak ┼éatwo si─Ö domy┼Ťle─ç zosta┼éy one krwawo st┼éumione, a przywódców stracono.

Na pocz─ůtku XVIII wieku ponownie zmieni┼éa si─Ö carska polityka dotycz─ůca kolonizacji. Wtedy Rosja by┼éa wielk─ů pot─Ög─ů, gotow─ů do podj─Öcia dzia┼éa┼ä zbrojnych w imi─Ö zdobyczy terytorialnych. Car Piotr I zarz─ůdzi┼é, i┼╝ Mansów i Chantów nale┼╝y ochrzci─ç, a sprzeciw mia┼é by─ç karany ┼Ťmierci─ů. W wyniku tego g┼éównym narz─Ödziem nawracania by┼é miecz, a nie S┼éowo Bo┼╝e. Wed┼éug oficjalnej statystyki z 1771 roku ca┼éa ludno┼Ť─ç mansyjska wyznawa┼éa prawos┼éawie. W rzeczywisto┼Ťci nigdy nie odwrócili si─Ö od swoich pradawnych wierze┼ä i zwyczajów.

W 1822 roku ukaza┼éa si─Ö w Rosji tzw. reforma Spera┼äskiego, czyli postanowienia w sprawie zarz─ůdzania guberniami syberyjskimi, które okre┼Ťla┼éy g┼éówne zasady funkcjonowania i struktur─Ö administracji pa┼ästwowej na Syberii. W dokumencie tym umieszczono tak┼╝e specjalny statut administracyjny dla obcoplemie┼äców. Wszystkich autochtonów podzielono na trzy kategorie: osiad┼éych, koczowników i w─Ödrownych. Do pierwszej kategorii zaliczono Tatarów i cz─Ö┼Ť─ç plemion a┼étajskich, które zosta┼éy zrównane w prawach i obowi─ůzkach z ludno┼Ťci─ů rosyjsk─ů. Ludy koczownicze (m.in. Wogu┼éowie i Ostiacy), oraz w─Ödrowne (m.in. Samojedzi) otrzymywa┼éy odr─Öbne formy ustroju spo┼éeczno – politycznego. Przede wszystkim ludy te mia┼éy ca┼ékowit─ů samodzielno┼Ť─ç w wewn─Ötrznym zarz─ůdzaniu. System rz─ůdzenia uwzgl─Ödnia┼é tryb ┼╝ycia miejscowych ludów, ich obyczaje i wyobra┼╝enia. Pomimo tego wiek XIX wcale nie przyniós┼é zmian. Mansowie nadal ┼╝yli w biedzie, p┼éacili daniny, cz─Ö┼Ť─ç z nich zruszczy┼éa si─Ö zupe┼énie. Handel z ludami Komi i z Rosjanami nie wychodzi┼é Wogu┼éom na dobre. Kupcy wykorzystuj─ů niewiedz─Ö zdanych na ich ┼éask─Ö autochtonów skupowali towary za przys┼éowiowe grosze, za futra mieli w zwyczaju p┼éaci─ç alkoholem. Na dodatek w tym czasie na Syberii osiedlali si─Ö Rosjanie zajmuj─ůc obszary na których mo┼╝na by┼éo uprawia─ç ziemi─Ö, w wyniku czego obi – ugrowi stracili swoje gospodarcze zaplecze.

Rozpad wspólnoty pierwotnej u Mansów i Chantów rozpocz─ů┼é si─Ö dosy─ç dawno, ale jego tempo by┼éo wolne. Proces kszta┼étowania si─Ö spo┼éecze┼ästwa klasowego datuje si─Ö na wiek XIX, kiedy to samowystarczaln─ů gospodark─Ö zacz─Ö┼éa wypiera─ç gospodarka towarowo – pieni─Ö┼╝na, co by┼éo konsekwencj─ů coraz bardziej rozprzestrzeniaj─ůcego si─Ö na Syberii kapitalizmu rosyjskiego. Poci─ůgn─Ö┼éo to za sob─ů pog┼é─Öbienie si─Ö ró┼╝nic klasowych.

2.3. Wiek XX


W 1931 roku powsta┼é Chantyjsko-Mansyjski Okr─Ög Autonomiczny. Dzi─Öki powsta┼éemu 6 lat wcze┼Ťniej Komitetowi Narodów Pó┼énocy mniejszo┼Ťci narodowe zamieszkuj─ůce pó┼énoc─ů Syberi─Ö zosta┼éy zwolnione z p┼éacenia podatku, nie podlegali pod obowi─ůzek s┼éu┼╝by wojskowej. G┼éównym celem Komitetu sta┼éa si─Ö edukacja ma┼éych narodów. Dzi─Öki temu w 1931 roku opracowano alfabet mansyjski opieraj─ůc si─Ö na alfabecie ┼éaci┼äskim. W cztery lata pó┼║niej rz─ůd stalinowski zlikwidowa┼é Komitet i powo┼éuj─ůc si─Ö na u┼éatwienie edukacji wprowadzi┼é obowi─ůzkow─ů cyrylic─Ö. Wprowadzenie cyrylicy nie by┼éo najszcz─Ö┼Ťliwszym rozwi─ůzaniem, gdy┼╝ opiera si─Ö ona na fonetyce j─Özyka rosyjskiego, która zdecydowanie ró┼╝ni si─Ö od obi-ugrjskiej. W szko┼éach obowi─ůzkowym j─Özykiem sta┼é si─Ö j─Özyk rosyjski. Wszelkie problemy rozwi─ůzywa┼éo pojawienie si─Ö Armii Czerwonej. Za uprawianie szamanizmu grozi┼éa kara ┼Ťmierci.

Po ┼Ťmierci Stalina rozpocz─Ö┼éy si─Ö masowe przesiedlenia do wsi. Przenoszenie si─Ö do wsi, by┼éo oczywi┼Ťcie dobrowolne, po tym, jak sowieckie wojsko zacz─Ö┼éo demolowa─ç le┼Ťne siedziby Chantów i Mansów. Powoli przestawano pos┼éugiwa─ç si─Ö j─Özykiem mansyjskim. Co prawda mo┼╝na by┼éo si─Ö uczy─ç go w szkole, ale dzieci by┼éy karane, gdy porozumiewa┼éy si─Ö w innym j─Özyku ni┼╝ rosyjski. W efekcie ludzie ci nie byli dwuj─Özycznymi, tylko lud┼║mi bez j─Özyka, bo ani po mansyjsku, ani po rosyjsku nie potrafili si─Ö poprawnie wypowiedzie─ç. Dzisiaj widoczne s─ů w spo┼éecze┼ästwie mansyjskim trzy generacje: ta najstarsza porozumiewa si─Ö po mansyjsku, dla znacznej cz─Ö┼Ťci najm┼éodszej j─Özykiem ojczystym jest rosyjski. ┼Ürednie pokolenie pozostaje pod silnym wp┼éywem najm┼éodszego, komunikuje si─Ö g┼éównie w mieszance obu tych j─Özyków.

W latach 60 odkryto na Syberii z┼éo┼╝a ropy naftowej i gazu ziemnego. W latach 1959-1982 sze┼Ť─ç razy wzros┼éa liczba ludno┼Ťci Autonomicznego Okr─Ögu Chanty-Mansyjskiego. W stosunku do liczby imigrantów autochtoni to znikoma mniejszo┼Ť─ç. Nikt si─Ö wi─Öc nie troszczy┼é z ich interesem. Bez oporów i przeszkód wycinano ogromne po┼éacie lasów, nie stwarza┼éo (i nie stwarza) problemów, ┼╝e ze ┼║le wybudowanych studni i rur wycieka olej, który niszczy ┼Ťrodowisko naturalne wielu rzek i jezior. Lasy s─ů b─ůd┼║ wycinane, b─ůd┼║ trawi je ogie┼ä. Ludno┼Ť─ç rdzenna nie posiada presti┼╝u spo┼éecznego, nie jest w stanie si─Ö przeciwstawi─ç, jest zdana na ┼éask─Ö i nie┼éask─Ö rosyjskich robotników. Wzros┼éa liczba samobójstw, alkoholików. Wska┼║nik umieralno┼Ťci niemowl─ůt jest dwa razy wy┼╝szy ni┼╝ rosyjski.

Nie wiadomo co jeszcze czeka Mansów i Chantów w przysz┼éo┼Ťci. Nie wiadomo, czy pozostan─ů oni nadal oddzielnym narodem, czy zachowaj─ů swoj─ů kultur─Ö. Sytuacja samego tylko j─Özyka mansyjskiego jest godna po┼╝a┼éowania. Z 8500 Mansów tylko dla 37% jest to j─Özyk ojczysty. Wszystko le┼╝y w r─Ökach rosyjskiej polityki mniejszo┼Ťciowej.

3. J─Özyk mansyjski i jego dialekty


Liczb─Ö Mansów szacuje si─Ö na oko┼éo 8500, ale tylko dla 3100 mansyjski jest j─Özykiem ojczystym. Geograficzny podzia┼é grup Mansów jest ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzany z podzia┼éem na dialekty. Wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci ┼╝yje wzd┼éu┼╝ górnego biegu rzek Soswy i Lozwy i porozumiewa si─Ö w dialekcie pó┼énocnym, rozbitym na mniejsze dialekty: soswa┼äski (na którym oparty jest j─Özyk literacki), sygwa┼äski i górnolozwa┼äski. Mansowie u┼╝ywaj─ůcy ró┼╝nych pó┼énocnych dialektów rozumiej─ů si─Ö bez przeszkód.

Zachodni obszar dialektowy dzieli┼é si─Ö dawniej na wiele dialektów, ale do dzisiaj pozosta┼éy tylko: dialekt ┼Ťrodkowolozwa┼äski, dolnolozwa┼äski, pelimski oraz wagilski. W tym obszarze dialektowym niemal┼╝e w ka┼╝dej wiosce rozmawia si─Ö innym dialektem.

Dialektami zachodnimi mówi si─Ö w okolicach rzeki Konda. Rozró┼╝niamy wi─Öc dialekt górnokondyjski, ┼Ťrodkowokondyjski, dolnokondyjski i Jukonda. Jeszcze w latach 20 XX wieku grupa ta by┼éa najliczniejsza. Od tamtego czasu jednak znacznie uszczupli┼éa si─Ö.

Dialekt zachodni – Tavda, uwa┼╝a si─Ö obecnie za wymar┼éy, poniewa┼╝ w po┼éowie lat 60 XX wieku pos┼éugiwa┼éy si─Ö nim wy┼é─ůcznie niektóre osoby starsze, których liczba na pocz─ůtku XX wieku wynosi┼éa 300 osób (z czego wi─Ökszo┼Ť─ç by┼éa dwuj─Özyczna) i zosta┼éa wch┼éoni─Öta przez otaczaj─ůc─ů j─ů ludno┼Ť─ç tatarsk─ů, b─ůd┼║ rosyjsk─ů.

Nale┼╝y tutaj wspomnie─ç, ┼╝e naród ten nazywa sam siebie (a tak┼╝e s─ůsiednich Chantów) Mansami, co po masyjsku brzmi ma┼ä┼Ťi. Etymologi─Ö tego s┼éowa wyprowadza si─Ö ze staroira┼äskiego *manu┼Ť, co oznacza cz┼éowiek, m─Ö┼╝czyzna. Antal Reguly w 1842 roku jako pierwszy zwróci┼é uwag─Ö na to s┼éowo, wykazuj─ůce ogromne znaczenie fonetyczne i znaczeniowe z w─Ögierskim s┼éowem magyar. Na tej podstawie ustalono, ┼╝e oba narody u┼╝ywaj─ů tego samego s┼éowa na nazwanie si─Ö.

Nazwa Wogu┼é pojawi┼éa si─Ö pierwszy raz w roku 1396 i jest u┼╝ywana do dzi┼Ť w literaturze fachowej na okre┼Ťlenie Mansów. S┼éowo „Wogu┼éowie” identyfikuje si─Ö z lewobrze┼╝nym dop┼éywem Obu – Wogu┼ék─ů. Nie jest jednak pewne, czy nazwa plemienia pochodzi od nazwy rzeki, czy te┼╝ odwrotnie. Nazwy tej jednak Mansowie nie u┼╝ywaj─ů.

J─Özyk mansyjski i chantyjski okre┼Ťla si─Ö wspóln─ů nazw─ů: j─Özyki obi – ugryjskie. S─ů one najbli┼╝ej spokrewnione z j─Özykiem w─Ögierskim. Dla przyk┼éadu zobaczmy, jak wygl─ůdaj─ů w─Ögierskie i mansyjskie liczebniki g┼éówne:

w─Ögierski
mansyjski

1
egy
äk

2
ketto
kjelt

3
három
kjelrom

4
négy
nile

5
öt
ät

6
hat
kat

40
negyven
nälimen

50
ötven
ätpen

60
hatvan
katpen

┼║ród┼éo: A Pallas Nagy Lexikona. Az alapmu, p. Vogul nyelv.

W j─Özyku mansyjskim, podobnie, jak w w─Ögierskim nie ma rodzajów, akcent jest inicjalny. Péter Hadjú podaje, ┼╝e w j─Özyku mansyjskim dokona┼éo si─Ö uproszczenie systemu przypadkowego, w wyniku czego zosta┼éy tylko dwie (w w─Ögierskim jest ich 23). Identyczny jest tak┼╝e szyk osobowej cz─ůstki dzier┼╝awczej: po w─Ögiersku np. ház-am-ból (dom – mój – z), po mansyjsku kwol-en-nel (dom – twój – z). Kolejn─ů analogi─ů jest istnienie dwóch koniugacji: podmiotowej i przedmiotowej. Oprócz liczby pojedynczej i mnogiej w j─Özyku mansyjskim istnieje tak┼╝e dualis, czyli liczba podwójna, która ma swój w┼éasny paradygmat. Np.: jel – ko┼ä, luwjel – dwa konie, ljelt – konie.

4. Wierzenia


W XVII i XVIII wieku si┼é─ů nawracano Mansów i Chantów na prawos┼éawie. „Misje” te by┼éy prowadzone przy pomocy armii. Opór musia┼é si─Ö z┼éama─ç, jednak przej┼Ťcie na greko-katolicyzm by┼éo tylko powierzchowne. Ludy zachowa┼éy swoje tradycyjne wierzenia, wed┼éug których ┼Ťwiat dzieli si─Ö na trzy strefy: górn─ů (niebo), ┼Ťrodkow─ů (ziemia), oraz podziemie.

U Mansów zauwa┼╝amy bardzo silny kult przodków. Wierz─ů oni, ┼╝e dusza zmar┼éego przodka niejako reinkarnuje si─Ö w duszach nowo narodzonych cz┼éonkach plemienia, dlatego cz─Östo dziedzicz─ů oni imiona charakterystyczne dla swojego plemienia. Dusze zmar┼éych nale┼╝─ů do plemienia, tak jak ludzie ┼╝ywi i na tym przekonaniu oparty jest zakaz grzebania obcych ludzi na cmentarzu plemiennym. Co wi─Öcej wierz─ů oni tak┼╝e, ┼╝e m─Ö┼╝czy┼║ni posiadaj─ů 5 dusz, a kobiety maj─ů ich 4. Najwa┼╝niejsz─ů z tych dusz jest tzw. dusza cienia, która po ┼Ťmierci cz┼éowieka staje si─Ö owadem (dlatego obi-ugrowie nie zabijaj─ů owadów).

Ze ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů wi─Özów krwi w┼Ťród cz┼éonków danego plemienia ┼é─ůczy si─Ö wiara we wspólnego przodka wyobra┼╝anego zazwyczaj pod postaci─ů zwierz─Öc─ů, któremu sk┼éadano ofiary. Przodek jest patronem plemienia i jego pomoc─ů w nieszcz─Ö┼Ťciu. Cz┼éonkowie danego plemienia nie mog─ů zabija─ç zwierz─Öcia, które uwa┼╝aj─ů za swojego totemowego przodka.

Oprócz kultu przodków i duchów zmar┼éych czci─ů otaczaj─ů nadprzyrodzone si┼éy, które uto┼╝samiane s─ů z si┼éami przyrody. G┼éównym bogiem jest Numi Tarém (lub Numi Tórém, Numi Tórum), który jest uwa┼╝any za boga nieba, lub nawet za samo niebo. On decyduje o losie cz┼éowieka w chwili jego narodzin. Jego ┼Ťwi─Ötym kolorem jest biel, wi─Öc w ofierze sk┼éada mu si─Ö bia┼ée zwierz─Öta, b─ůd┼║ bia┼ée tekstylia. Jego ┼╝on─ů (lub matk─ů) jest Meh anki, czyli Matka Ziemia, która zamieszkuje na ziemi, sk┼éada si─Ö jej w ofierze zwierz─Öta o ciemnym kolorze. Z ma┼é┼╝e┼ästwa tej pary bogów urodzi┼éo si─Ö 7 córek i 7 synów (tarem – pîhet - „synowie nieba”). Najwa┼╝niejsi z nich to: Tyores naj imi – bogini ognia, As iki – bóg Obu i w┼éadca ryb, Ki┼ä iki – bóg za┼Ťwiatów i chorób. Zaszczytne miejsce zajmuj─ů tak┼╝e duchy bohaterów narodowych, spo┼Ťród których najznakomitsi to: „strzeg─ůcy ┼Ťwiata” Szarnyu – atér (z┼éoty w┼éadca), Khant – tarém (bóg wojska). Oprócz nich s─ů tak┼╝e liczne podziemne, wodne, ogniowe, górskie i le┼Ťne skrzaty, duszki i rusa┼éki, jak np. przynosz─ůcy chorob─Ö i ┼Ťmier─ç Khulyaatér, czy Meng strzeg─ůcy lasów i ┼╝yj─ůcej w nich zwierzyny. Maj─ů one ludzk─ů posta─ç, ale mog─ů posiada─ç tak┼╝e skrzyd┼éa, wiele g┼éów, itp.

W tym systemie wierze┼ä bardzo wa┼╝n─ů rol─Ö odgrywa kult nied┼║wiedzia. Bierze si─Ö to st─ůd, ┼╝e na terenach zamieszkiwanych przez Mansów i Chantów ┼╝yje du┼╝o nied┼║wiedzi, i potrafi─ů one wyrz─ůdzi─ç wielkie szkody w zapasach, w stadach reniferów, cz─Östo zdarza si─Ö, ┼╝e zabijaj─ů cz┼éowieka. Z punktu widzenia s┼éabo uzbrojonego Mansa lepiej jest mie─ç z tym zwierz─Öciem przyjazne stosunki, co objawia si─Ö tym, ┼╝e ludzie nie ┼Ťmiej─ů nawet s┼éowami go obrazi─ç, bo wed┼éug ich przekona┼ä nied┼║wied┼║ s┼éyszy wszystko, co o nim mówi─ů i krwawo zem┼Ťci si─Ö za obraz─Ö. Sytuacja staje si─Ö k┼éopotliwa, gdy my┼Ťliwy zabije nied┼║wiedzia. Nie ma zakazu zabijania tych zwierz─ůt, ale mansyjscy my┼Ťliwi nie szukaj─ů okazji na wykorzystanie przys┼éuguj─ůcego im prawa. W przypadku zabicia zwierz─Öcia obchodzone jest wielodniowe ┼Ťwi─Öto nied┼║wiedzia, poniewa┼╝ trzeba przeb┼éaga─ç ducha zwierz─Öcia, aby si─Ö nie m┼Ťci┼é. Dusza nied┼║wiedzia, tak samo jak dusza ludzka po ┼Ťmierci cz┼éowieka, wszystko widzi i s┼éyszy. ┼Üwi─Öto nied┼║wiedzia ma sta┼é─ů choreografi─Ö. W najdrobniejszych szczegó┼éach jest okre┼Ťlone, jak nale┼╝y wnie┼Ť─ç zwierz─Ö do domu, gdzie nale┼╝y je po┼éo┼╝y─ç. Punktem kulminacyjnym jest utwór teatralny, którego celem jest zabawianie nied┼║wiedzia.

5. Literatura mansyjska


5.1. Trudne pocz─ůtki

Pocz─ůtki literatury obi-ugryjskiej, to oczywi┼Ťcie poezja ludowa przekazywana z pokolenia na pokolenie w tradycji ustnej. Dopiero powsta┼éy w 1925 roku Komitet Narodów Pó┼énocy podj─ů┼é si─Ö kszta┼écenia pierwszej generacji nauczycieli pochodz─ůcych z narodów syberyjskich. Stowarzyszenie to sk┼éada┼éo si─Ö ze specjalnie wykszta┼éconych pedagogów i badaczy zajmuj─ůcych si─Ö j─Özykami i narodami Syberii. Kandydatami byli w wi─Ökszo┼Ťci ludzie m┼éodzi (oko┼éo lat 20), którzy zg┼éosili si─Ö dobrowolnie, b─ůd┼║ zostali wytypowani. Stworzyli oni grup─Ö, która w po┼éowie lat 20 rozpocz─Ö┼éa studia w Instytucie Narodów Pó┼énocy w Sankt – Petersburgu. Ju┼╝ na pocz─ůtku spotkano si─Ö z wielkimi trudno┼Ťciami. S┼éuchacze czuli si─Ö dziwnie i nieswojo, przeniesieni w ci─ůgu jednego dnia do zupe┼énie obcego im ┼Ťwiata, nie mogli si─Ö porozumie─ç, ani z innymi kursantami, ani ze swoimi nauczycielami. Nauczyciele natomiast, bez podr─Öczników i do┼Ťwiadczenia szukali skutecznej metody przekazania im wiedzy. Wysi┼éek nie poszed┼é na marne, gdy┼╝ w dosy─ç krótkim czasie nauczyli si─Ö oni rosyjskiego, opanowali sztuk─Ö czytania i pisania, zaaklimatyzowali si─Ö w wielkim mie┼Ťcie. Post─Öpy te zauwa┼╝yli tak┼╝e inni. W 1927 roku pod kierownictwem radzieckich pisarzy wydano pierwszy zbór prac tych syberyjskich studentów. Ukaza┼é si─Ö on w formie manuskryptu. W latach 1928-1933 opublikowano pierwsze wydanie pi─Öciotomowego zbioru prac pod tytu┼éem „Tajga i Tundra”, a w 1929 ukaza┼éo si─Ö drugie wydanie zbioru pt. „O naszym ┼╝yciu”. Obie publikacje ukaza┼éy si─Ö w j─Özyku rosyjskim. S─ů to pierwsze prace pierwszych autorów syberyjskich, opisy, opowiadania, autobiografie. Nie mogli oni jeszcze pisa─ç w swoich ojczystych j─Özykach, poniewa┼╝ w tym czasie problem pisma nie zosta┼é jeszcze rozwi─ůzany.

Te pierwsze antologie przez swój charakter i tre┼Ť─ç, sta┼éy si─Ö wzorem dla narodów syberyjskich. Z biegiem czasu, zawarte w nich dysertacje rozwin─Ö┼éy si─Ö w beletrystyk─Ö, a ówcze┼Ťni studenci wyro┼Ťli na pisarzy i poetów. Artystyczne utwory s─ů w pewnym sensie autobiografiami i opieraj─ů si─Ö na konfrontacji „starego” i nowego”, b─ůd┼║ „jutro” i „wczoraj”.

Wszystko to stworzy┼éo pod┼éo┼╝e, z którego wyros┼éy literatury: wogulska, ostjacka. Pierwsi absolwenci Instytutu stworzyli podstawy: za┼éo┼╝yli szko┼éy, pomagali przy pisaniu podr─Öczników, asystowali przy wydawaniu publikacji i gazet. Dlatego mo┼╝na stwierdzi─ç, ┼╝e pionierami literatury narodowej byli dopiero ich uczniowie.

W latach 30 i 40 praktycznie nie odró┼╝niano literatury wogulskiej i ostjackiej, w wielu przypadkach chodzili oni do tych samych szkó┼é, mieli tych samych nauczycieli, wy┼╝sza uczelnia te┼╝ by┼éa wspólna (znajduje si─Ö ona we wspólnej stolicy Okr─Ögu Autonomicznego; tj. w Chanty-Mansijsku.

Kolejnym zadaniem by┼éo przet┼éumaczenie dzie┼é rosyjskiej literatury, wzgl─Ödnie ponowne wydanie wogulskiej i ostjackiej poezji ludowej, które mia┼éoby by─ç bod┼║cem do stworzenia nowych dzie┼é.

W 1940 roku w Omsku pojawi┼éa si─Ö pierwsza wa┼╝na antologia zatytu┼éowana „Poezja Chantów i Mansów”. I od tego czasu mimo blisko┼Ťci geograficznej i j─Özykowej obu tych narodów zacz─Öto je odró┼╝nia─ç. Od lat 40 ich literatura przesta┼é by─ç literatur─ů wspóln─ů, maj─ůc─ů jedn─ů nazw─Ö: literatura obugryjska. Narody te maj─ů ró┼╝ne problemy, i tak Wogu┼éowie nie mieli tak du┼╝ych trudno┼Ťci ze stworzeniem j─Özyka literackiego, jak rozcz┼éonkowani przez gwary Ostjacy. Z drugiej strony Ostjacy maj─ů przewag─Ö liczebn─ů i czerpi─ů z tego korzy┼Ťci, poniewa┼╝ to w┼éa┼Ťnie w j─Özyku chantyjskim ukazuje si─Ö lokalna gazeta w Chantyjsko – Mansyjskim Okr─Ögu Autonomicznym, a po za tym lokalna stacja radiowa nadaje tak┼╝e i po chantyjsku. Mansyjska inteligencja jest bardziej „ruchoma” i czuje si─Ö mniej zwi─ůzana z ojczyzn─ů, Ostjacy natomiast niech─Ötnie pozostaj─ů w du┼╝ych miastach.

5.2. Twórcy


Pierwsz─ů wa┼╝n─ů osob─ů w mansyjskiej literaturze jest Matra Vachruševa urodzona w 1918 roku. Jej twórczo┼Ť─ç przypada na lata 30: pod koniec lat 30 jej twórczo┼Ť─ç cechuj─ů nastrojowe, pe┼éne melodii wiersze, jak równie┼╝ poematy polityczne. W 1949 roku ukaza┼éa si─Ö jej autobiograficzne opowiadanie pt. „Na brzegach ma┼éej Jukondy” („Na beregach Maloj – Jukondi”), które doczeka┼éo si─Ö wielu wyda┼ä, ale w druku ukaza┼éy si─Ö tylko niektóre jego fragmenty. Opowiadanie to cechuj─ů plastyczne, barwne i ┼Ťwie┼╝e opisy przyrody. Vachruševa opisuje w nim prze┼╝ycia mieszka┼äca z malusie┼äkiej wogulskiej osady w ma┼éym mie┼Ťcie, czyli w Chanty-Mansijsku, oraz w wielkiej i przewy┼╝szaj─ůcej wszystko metropolii, w Leningradzie, co nie tylko dla piasrki, ale tak┼╝e i dla wielu jej kolegów i kole┼╝anek po piórze by┼éo wielkim i niezapomnianym prze┼╝yciem. Po wydaniu tej noweli zaniecha┼éa pracy pisarskiej oddaj─ůc si─Ö ca┼ékowicie pracy naukowej i pedagogicznej.

Do twórców literatury mansyjskiej zaliczany jest tak┼╝e Pantelejmon Ewrin (jego w┼éa┼Ťciwe nazwisko brzmia┼éo P.K. Cejmatov) ┼╝yj─ůcy w latach 1914-1941/45. Przed rozpocz─Öciem studiów w Leningradzie by┼é my┼Ťliwym i rybakiem. Jest on autorem jednego opowiadania, wydanego w 1940 roku po mansyjsku, a nosi ono tytu┼é „Dwóch my┼Ťliwych” („Voryjap humyj”). Tytu┼éowi my┼Ťliwi reprezentuj─ů odwieczn─ů walk─Ö post─Öpu z konserwatyzmem, przy czym autor nie ma w─ůtpliwo┼Ťci, kto z tej walki wyjdzie jako zwyci─Özca. Jest do dosy─ç banalna historia, w której m┼éodzi my┼Ťliwi s─ů niejako reedukowanie przez swoich starszych kolegów i odkrywaj─ů zalety tego „nowego”. Jednak od tej historii odcina si─Ö znakomity opis ┼Ťrodowiska, a tak┼╝e autentyzm przedstawienia ┼╝ycia rybaków.

Kolejnym znanym pisarzem tamtej epoki jest Michai┼é Kazancew (ur. 1920). W 1949 roku ukaza┼éo si─Ö jego opowiadanie pt. „Opowiadanie o mnie” („Rasskaz o sebe”). Jak wskazuje ju┼╝ sam tytu┼é opowiadanie ma charakter autobiograficzny, jest to historia kariery samego autora. W opowiadaniu wojna tak┼╝e odgrywa swoj─ů rol─Ö, a bohater wyj─ůtkowo zostaje rzecznikiem swojego narodu, a nie pedagogiem. Dzie┼éo to jest równie szablonowe jak prace Vachruševy i Ewrina, a jednak ┼Ťwiat przedstawiony jest o wiele bardziej rozleglejszy, wyst─Öpuj─ůce postacie s─ů trafniejsze w doborze, co potwierdza talent pisarski autora.

Kolejny okres w literaturze mansyjskiej przypada na drug─ů po┼éow─Ö lat 60. W tym czasie wi─Ökszo┼Ť─ç dzie┼é pisanych jest po rosyjsku. Najwybitniejszym przedstawicielem tego okresu jest Juwan Šestelovs. Šestelovs jest wielostronnym, bardzo produktywnym pisarzem, posiadaj─ůcym niew─ůtpliwy talent. Urodzi┼é si─Ö w 1937 roku w rodzinie, w której ┼╝ywe by┼éy wogulskie tradycje. Jego dziadek by┼é jeszcze szamanem. Šestelovs, tak jak wspomniani ju┼╝ pisarze dorasta┼é w ma┼éej wogulskiej osadzie, a nast─Öpnie kontynuowa┼é nauk─Ö w Sankt- Petersburgu w Wy┼╝szej Szkole Pedagogicznej. W 1957 roku ukaza┼éy si─Ö jego pierwsze opowiadania. W przeci─ůgu jednego dziesi─Öciolecia sta┼é si─Ö jednym z najbardziej znanych poetów wywodz─ůcych si─Ö z ma┼éych narodów zamieszkuj─ůcych Rosj─Ö. Ma w swoim dorobku 50 w┼éasnych publikacji, z czego 7 jest po mansyjsku.

Dla pierwszego okresu jego twórczo┼Ťci charakterystyczne s─ů lekkie formy, pie┼Ťni, które ┼Ťpiewa┼éo si─Ö w jego ojczy┼║nie. Utwory te znalaz┼éy si─Ö w jego pierwszym tomiku zatytu┼éowanym „Zapach mojej ojczyzny” (Makem at, 1958). Niemniej jednak folklor i mansyjskoj─Özyczna spu┼Ťcizna literacka by┼éy tylko wzorem i impulsem. Poecie pomóg┼é talent, poczucie dobrego smaku i uczucia, które potrafi przela─ç na papier. Co wi─Öcej zainteresowa┼éa go przesz┼éo┼Ť─ç w┼éasnego narodu, rozpocz─ů┼é badania na swoim pokrewie┼ästwem, obyczajami, czyta┼é prace s┼éynnych ugrofinistów (Reguly, Munkácsi, Kannisto). W krótkim czasie sta┼é si─Ö poet─ů narodowym.

Dojrza┼éa twórczo┼Ť─ç Šestelovsa to przemy┼Ťlane poematy z elementami wizjonerskimi i autobiograficznymi napisane niemal┼╝e w szama┼äskim transie. Warto tak┼╝e wspomnie─ç o wierszach filozoficznych, takich jak „Kto pilnowa┼é renifery” („Kto paset olenej”), czy „Oczy bia┼éej nocy” („Glaza beloj noci”). W pierwszym znajdujemy poetycki wyraz bezkresnej wiary w cz┼éowieka, w drugim u┼╝ywaj─ůc artystycznych ┼Ťrodków opisuje optymistyczn─ů nadziej─Ö, ┼╝e ma┼ée narody przetrwaj─ů na ┼Ťwiecie.

W poemacie „┼Üwi─Öto nied┼║wiedzia” („Tulyglap”), w którym w dramatyczny sposób opisuje to znane wogulskie ┼Ťwi─Öto, czyni─ůc z tradycji beletrystyk─Ö.

Dwie powie┼Ťci autobiograficzne, czyli „Niebieski wiatr ┼Ťcie┼╝ki” („Sinij veter kaslanija”, 1966), oraz „Gdy mnie s┼éo┼äce ko┼éysa┼éo” („Kogda kacalo manja solnce”, 1972) mo┼╝na uzna─ç za artystyczn─ů encyklopedi─Ö wogulskiego ┼╝ycia. Ukrytym celem autora jest ukazanie konfrontacji przesz┼éo┼Ťci z przysz┼éo┼Ťci─ů, ale bynajmniej nie w sposób bezpo┼Ťredni, a ju┼╝ na pewno nie z u┼╝yciem schematycznych fraz poprzedników. W powie┼Ťciach tych jest przedstawiony rozwój osobowo┼Ťci bohaterów, w post─Öpie i zacofaniu kszta┼étowany jest obraz ┼Ťwiata Mansów, pokazane jest przej┼Ťcie z przesz┼éo┼Ťci w przysz┼éo┼Ť─ç. G┼éównym bohaterem jest zatwardzia┼éy pastuch, który w ko┼äcu przekona si─Ö o bezskuteczno┼Ťci swoich pogl─ůdów ┼╝yciowych i ich praktykowania. Coraz wi─Öcej m┼éodzie┼╝y stosuje wyniszczaj─ůce obyczaje i przes─ůdy swoich dziadków i rodziców. W obr─Öby tych granic czasowo – przestrzennych Šestelovs wk┼éada ca┼éy wogulski ┼╝ywot: bajki, pie┼Ťni epickie, mity, przys┼éowia, zagadki, niezliczone monologi wewn─Ötrzne, ┼╝ywe opisy przyrody.

Andrej Tarchanow (ur. 1936) mimo swojego mansyjskiego pochodzenia pisze tylko po rosyjsku. W jego liryce widoczne s─ů jednak motywy wogulskie. W swoich tomikach ukazuje si─Ö jako tkliwy poeta o bystrym piórze, którego inspiruje natura, ale tak┼╝e muzyka i literatura. Wa┼╝niejsze tomiki: „Poranny las jod┼éowy” (1973), „Zielony deszcz” (1975).

5.3. Poezja ludowa


Badaniem poezji i pie┼Ťni ludowej zajmowali si─Ö m.in. Antal Reguly, Bernát Munkácsi, József Pápay, Artturi Kannisto. Dzi─Öki ich pracy bogaty folklor mansyjski i chantyjski zosta┼é udost─Öpniony szerszej publiczno┼Ťci.

W poezji ludowej wyró┼╝niamy wiele gatunków: oprócz kosmogoniczno-mitologicznych legend i pie┼Ťni wyró┼╝niamy jeszcze pie┼Ťni o bohaterach, o nied┼║wiedziach, przedstawienia na ┼Ťwi─Öto nied┼║wiedzia, utwory religijne. Podstawow─ů jednostk─ů poetyki by┼é takt. Wersy s─ů g┼éównie dwu i czterotaktowe. Charakterystyczn─ů cech─ů poezji obi-ugryjskiej jest paralelizm sk┼éadniowy, a tak┼╝e powtórzenia s┼éów i wersów, oraz liczne porównania.

W pie┼Ťniach ludowych zawarte s─ů pogl─ůdy na ziemi─Ö ojczyst─ů, cz┼éowieka i otaczaj─ůc─ů go przyrod─Ö. Jest w nich ┼Ťwiat wyobra┼╝e┼ä i ┼Ťwiat ┼╝ycia codziennego, s┼éawetne czyny dawnych bohaterów i ich przygody.

Szczególn─ů grup─Ö tworz─ů tzw. pie┼Ťni nied┼║wiedzie, których tre┼Ť─ç ┼Ťci┼Ťle ┼é─ůczy si─Ö ze ┼Ťwi─Ötem nied┼║wiedzia. Mo┼╝na je podzieli─ç na kilka grup ze wzgl─Ödu na tematyk─Ö:

pie┼Ťni o zes┼éaniu nied┼║wiedzia na ziemi─Ö,
pie┼Ťni o zabiciu nied┼║wiedzia,
pie┼Ťni ko┼äcz─ůce ┼Ťwi─Öto nied┼║wiedzia,
prorocze pie┼Ťni nied┼║wiedzie,
pie┼Ťni o bohaterach nied┼║wiedzich,
pie┼Ťni o zem┼Ťcie nied┼║wiedzia,
zwyk┼ée pie┼Ťni nied┼║wiedzie,
pie┼Ťni o ┼Ťlubie nied┼║wiedzim.

Podmiotem lirycznym w tych pie┼Ťniach jest sam nied┼║wied┼║, opowiadaj─ůcy o sobie w pierwszej osobie liczby pojedynczej. S─ů to pie┼Ťni epickie po cz─Ö┼Ťci o charakterze dydaktycznym. Ludzie pouczaj─ů nied┼║wiedzia, ┼╝e nie wolno mu np. grasowa─ç na cmentarzu, b─ůd┼║ napada─ç na dzieci i kobiety w lesie, bo za kar─Ö padnie ofiar─ů my┼Ťliwego. Najgorszym przewinieniem nied┼║wiedzia jest jednak zranienie lub zabicie my┼Ťliwego. W tym przypadku trzeba zabi─ç to zwierz─Ö, ale po zbiciu czeka ca┼éopalenie nied┼║wiedzia, a nie ┼Ťwi─Ötowanie. Ogie┼ä ju┼╝ na zawsze zniszczy cia┼éo i dusz─Ö nied┼║wiedzia, i odp─Ödza koszmar zbrodni.

Przedstawienia teatralne zwi─ůzane ze ┼Ťwi─Ötem nied┼║wiedzia s─ů po cz─Ö┼Ťci ┼Ťpiewane, po cz─Ö┼Ťci mówione. Wa┼╝n─ů rol─Ö odgrywa tak┼╝e taniec. Wi─Ökszo┼Ť─ç tych przedstawie┼ä ma charakter ┼╝artobliwy.

Paulina Jaworska


Bibliografia:

A Pallas Nagy Lexikona. Az alapmu, wersja multimedialna, Arcanum Adatbázis 1999,
Daniss Gyozo – Nyelv híján elvész a kultúra is, [w:] Népszabadság z 13.04.2002 r.
P.Hajdú, P. Domokos – Die uralischen Sprachen und Literaturen, Akadémiai Kiadó, Budapest 1986,
P. Hajdú – Narody i j─Özyki uralskie, PWN, Warszawa 1971,
Z. ┼üukawski – Historia Syberii, Ossolineum, Wroc┼éaw 1981,
K. Nagy – Hét határon hallik húros daru hangja, Famus, Budapest 1994,
Pannon Encikolpédia Magyar nyelv és irodalom, wersja multimedialna, Arcanum Adatbázis 1998,
M. Zsirai, Finnugor rokonságunk, Trezor Kiadó, Budapest 1994

http://www.folklore.ee/~aado/rahvad/mansitit.htm#alla
http://fu.nytud.hu/cimlap.htm


┼╝ród┼éo fotografii: oficjalna strona Okr─Ögu Chantyjsko-Mansyjskiego:
http://www.hmao.wsnet.ru/



Poka┐ ten tekst swoim znajomym na Facebooku

Po aktualne informacje o wydarzeniach kulturalnych zapraszamy do grupy [panoramakultur]

- - - - - -

     


© Stowarzyszenie Panorama Kultur 2003-2010
e-mail: biuro@pk.org.pl
powered by prot serwery

Poprawny CSS!